Tish Daija: nga kori françeskan i Shkodrës te baleti i parë shqiptar

Historia e muzikës së kultivuar shqiptare njeh disa çaste kur një formë e madhe evropiane lind për herë të parë në gjuhën tonë. Njërin prej tyre e nënshkroi Tish Daija (1926–2003): më 13 janar 1963, në skenën e Teatrit të Operas dhe Baletit në Tiranë, u ngrit «Halili dhe Hajria» — baleti i parë tërësisht shqiptar. Por udha drejt asaj mbrëmjeje nis larg kryeqytetit e larg viteve gjashtëdhjetë: te një kor kishtar në kuvendin françeskan të Shkodrës, ku një frat me flaut e violinë mblidhte rreth vetes fëmijët që do të bëheshin brezi themelues i muzikës kombëtare. Daija ishte një prej tyre. Rrënja e tij është e njëjta rrënjë e Prenk Jakovës e e Çesk Zadejës — një rrjet i vetëm, që nga një orkestër fetare arriti deri te baleti, opera dhe simfonia e një kombi.

Nga «Kori Françeskan» te banda «Antoniane»

Tish Daija lindi më 30 janar 1926 në Shkodër, në një familje të thjeshtë. Pa mbushur ende moshën e shkollës, u bë pjesë e «Korit Françeskan», ku nën drejtimin e At Martin Gjokës dhe të Filip Mazrekut mori mësimet e para të muzikës. Nuk ishte i vetëm: pranë tij, në po atë vatër, mësonin Tonin Harapi, Çesk Zadeja, Lukë Kaçaj e Simon Gjoni — plejada që do të ndante më vonë mes vetes gati të gjitha «të parat» e muzikës sonë. Në moshën dhjetëvjeçare Daija u bë instrumentist i bandës muzikore «Antoniane», të drejtuar nga Prenk Jakova, kompozitori i ardhshëm i operës së parë shqiptare. Krijimtarinë e nisi me fizarmonikë në dorë, me këngë të thjeshta si «Çik, o mori çikë», «Ndal, bre vash» e «Me lule të bukura» — hapat e para të një dore që një ditë do të orkestrohej për skenën më të madhe të vendit.

Moska dhe një brez që ndërtoi një traditë

Shkollën e mesme Daija e kreu më 1947 në qytetin e lindjes, dhe në ato vite u shqua edhe si futbollist i Flamurtarit — mes golashënuesve më të mirë të kampionatit të vitit 1948 — para se t'i përkushtohej plotësisht muzikës. Formimin e lartë e mori larg atdheut: më 1956 përfundoi studimet në Konservatorin «Çajkovski» të Moskës, në një kohë kur shteti i ri dërgonte talentet e veta drejt shkollave sovjetike. I kthyer, Daija u bë një nga shtyllat e institucionalizimit të muzikës klasike shqiptare: bashkë me Çesk Zadejën e Tonin Harapin, ai ngriti klasën e kompozicionit në Konservatorin Shtetëror të Tiranës, ku formoi breza kompozitorësh, muzikologësh e instrumentistësh. Ajo çka At Martin Gjoka kishte mbjellë si mësues i vetëm në një kor kishtar, nxënësit e tij tashmë e shndërronin në një sistem — një zinxhir të pandërprerë transmetimi nga frati te konservatori.

«Halili dhe Hajria»: kur epika u bë balet

Vepra që i dha Daijës vendin e vet të veçantë e mori lëndën jo nga një bibliotekë evropiane, por nga thellësia e traditës veriore: «Halili dhe Hajria» buron nga cikli i kreshnikëve, nga këngët epike që malësia i këndoi për shekuj me lahutë në dorë. Kjo është shenja dalluese e shkollës shkodrane — forma e madhe evropiane vihet në shërbim të lëndës kombëtare, jo në vend të saj. Premiera erdhi më 13 janar 1963: muzikën e shkroi Tish Daija, koreografinë baletmjeshtri Panajot Kanaçi dhe orkestrën e drejtoi dirigjenti Mustafa Krantja, me një plejadë interpretuesish të parë të skenës shqiptare. Suksesi qe i qëndrueshëm — vepra u rivu në skenë më 1983, u shfaq mbi dyqind e pesëdhjetë herë brenda e jashtë Teatrit Kombëtar të Operës e Baletit (një rekord për skenën shqiptare) dhe u prit me duartrokitje në turne në Greqi, Itali, Turqi e Francë, ku u vu në skenë edhe nga një trupë franceze, e më pas edhe në Prishtinë. Një këngë e vjetër kreshnike, e shkruar për lahutë, ishte bërë gjuha e një skene ndërkombëtare.

Zëri i një kombi: ansambli, opera, kënga

Krahas krijimtarisë skenike, Daija mbajti për tetëmbëdhjetë vjet me radhë (1962–1980) drejtimin artistik të Ansamblit të Këngëve e Valleve Popullore — vendi ku muzika e kultivuar takonte drejtpërdrejt burimin e vet, folklorin e gjallë. Nga pena e tij dolën edhe opereta «Lejlaja», opera «Pranvera» dhe balete e vepra të tjera si «Bijtë e Peshkatarit», përveç një trashëgimie të gjerë muzike instrumentalo-simfonike e muzike dhome. Ai nuk qe thjesht autor veprash, por një nga ata që i dhanë muzikës shqiptare institucionet, repertorin dhe pedagogjinë e saj — punë e heshtur, e cila shpesh nuk mban emrin e askujt, por pa të cilën asnjë «e para» nuk do të kishte qëndruar.

Tish Daija ndërroi jetë më 3 tetor 2003 në Tiranë, shtatëdhjetë e tetë vjeç. Historia që e lidh atë me At Martin Gjokën, me Prenk Jakovën e me Çesk Zadejën nuk është një rastësi biografike, por vetë harta e mënyrës si lindi muzika jonë: një rrjet i mbjellë në një kuvend françeskan, të cilin regjimi më vonë do ta shpërbënte si institucion, ndërsa frytet e tij — baleti, opera, ansambli kombëtar — do të vazhdonin të rriteshin mbi themelet që ai kishte hedhur. Daija është ura mes korit të shenjtë të një urdhri të shtypur dhe skenës kombëtare: fëmija i «Korit Françeskan» që i dha Shqipërisë valëzimin e parë të baletit të vet.