Opera shqiptare u lind në Shkodër: nga «Mrika» e 1958-s te «Rozafa» e 2026-s

Më 27 nëntor 1953, në një skenë tiranase u dha shfaqja e parë operistike në historinë e vendit. Vepra ishte ruse. Shqipëria kishte një trupë, kishte një sallë, kishte një orkestër — dhe nuk kishte asnjë operë të vetën. Shtatëdhjetë e tre vjet më vonë, më 22 korrik 2026, në po atë institucion u ngjit në skenë «Rozafa», një partiturë shqiptare e shkruar më 1969 dhe e mbetur në sirtar për pesëdhjetë e shtatë vjet. Mes këtyre dy datave qëndron një nga ndërtimet më të shpejta kulturore që ka bërë ky komb: krijimi, brenda një brezi të vetëm, i një tradite operistike kombëtare — dhe çmimi që pagoi njeriu që e nisi.

Një teatër pa repertor

Institucioni që sot njihet si Teatri Kombëtar i Operës, Baletit dhe Ansamblit Popullor u themelua më 1953, fillimisht si degë e Filarmonisë së Shtetit. Shfaqja e tij e parë operistike, më 27 nëntor të atij viti, ishte «Rusalka» e kompozitorit rus Aleksandër Dargomizhski. Kjo nuk ishte rastësi as turp: asnjë vend i vogël nuk e nis një traditë operistike nga vetja. Kërkohet së pari një aparat — solistë të shkolluar, një orkestër që lexon partiturë, një kor, një regji, një skenografi. Ai aparat u ndërtua duke luajtur repertorin e huaj.

Pyetja e vërtetë ishte sa kohë do t'i duhej këtij aparati të fillonte të luante veten. Përgjigjja doli të ishte: pesë vjet.

Punishtja shkodrane

Brezi që e shkroi muzikën e parë profesioniste shqiptare doli, pothuajse i tëri, nga i njëjti qytet dhe nga e njëjta shkollë. Shkodra e viteve '20 dhe '30 kishte diçka që asnjë qytet tjetër shqiptar nuk e kishte në atë shkallë: një infrastrukturë muzikore fetare — koret françeskane, seminari, bandat qytetare — ku një fëmijë mësonte solfezh, harmoni dhe instrument përpara se të kishte një shtet që t'ia jepte këtë falas.

Prenkë Jakova lindi në Shkodër më 27 qershor 1917 dhe mësoi te Martin Gjoka e Zef Kurti, para se të shkonte më 1942 në Accademia Nazionale di Santa Cecilia në Romë, ku studioi klarinetë. U kthye për të drejtuar bandën e qytetit dhe Shtëpinë e Kulturës. Prej duarve të tij dolën katër emrat që do të mbanin muzikën shqiptare për gjysmë shekulli: Çesk Zadeja, Tish Daija, Tonin Harapi dhe Simon Gjoni. Katër kompozitorë, një mësues, një qytet.

Ky është fakti strukturor që shpjegon shpejtësinë. Shqipëria e 1953-shit nuk e krijoi nga hiçi brezin e vet të kompozitorëve — ajo e trashëgoi të gatshëm nga një traditë arsimore që e kishte ndërtuar kisha katolike e veriut dhe që shteti i ri do ta shpërbënte brenda pak vitesh. Vepra e parë kombëtare u shkrua nga njerëz të shkolluar nga institucionet që u mbyllën.

«Mrika», 1958: opera që erdhi nga veriu

«Mrika» nuk lindi si operë. Ajo doli nga një «aksion muzikor» i mëparshëm, «Dritë mbi Shqipëri», dhënë në Tiranë në korrik 1952. Jakova punoi mbi materialin gjashtë vjet. Libretin e shkroi Llazar Siliqi. Versioni i parë, në katër akte, u vu në skenë në Shkodër, në Teatrin «Migjeni», më 1958 — pra jo në kryeqytet, por në qytetin që e kishte prodhuar kompozitorin. Regjisori i parë ishte Kristaq Antoniu. Versioni i rishikuar, i shkurtuar në tri akte, u dha në dhjetor 1959 në sallën e Akademisë së Muzikës dhe Arteve në Tiranë.

Muzikalisht, «Mrika» bëri zgjedhjen që do të përcaktonte gjithë shkollën shqiptare pas saj: nuk e imitoi verizmin italian me material italian, por e futi materialin melodik popullor brenda formave operistike evropiane. Kjo është e njëjta zgjedhje që bënë çekët me Smetanën ose hungarezët me Erkelin — dhe është arsyeja pse opera shqiptare tingëllon shqip dhe jo si provincë e Milanos.

Baleti dhe opereta: e njëjta brezni

«Mrika» nuk ishte krejt e para në kohë. Më 30 nëntor 1954, në kinemateatrin «Morava» të Korçës, ishte dhënë «Agimi» e Kristo Konos, opereta e parë shqiptare, me libret të Kolë Jakovës; ajo u zhvendos në Operën e Tiranës më 1955. Dhe më 13 janar 1963 erdhi baleti i parë shqiptar, «Halili dhe Hajria» i Tish Daijës — mbi dramën homonime që Kolë Jakova kishte shkruar më 1949 — me baletmjeshtër Panajot Kanaçin dhe dirigjent Mustafa Krantjën. Ajo vepër është shfaqur më shumë se 250 herë, rekord për skenën shqiptare.

Brenda nëntë vjetësh, pra, një vend që më 1953 nuk kishte asnjë vepër skenike-muzikore të vetën kishte fituar operetën, operën dhe baletin e vet. Pak kultura të vogla e kanë bërë këtë kaq shpejt, dhe asnjëra pa një bërthamë mësuesish të shkolluar jashtë.

«Skënderbeu», 1968: vepra që mori kompozitorin e vet

Vepra e dytë e madhe e Jakovës, «Gjergj Kastrioti Skënderbeu», sërish me libret të Llazar Siliqit, u dha premierë në Tiranë më 17 janar 1968. Ishte opera më ambicioze e shkruar deri atëherë në gjuhën shqipe, me trupën e baletit të përfshirë në skenë.

Pritja zyrtare qe e ftohtë. Sipas botimeve shqiptare mbi jetën e kompozitorit, kritika e kohës — në atmosferën e «revolucionit kulturor» që sapo kishte nisur — i kërkoi ndryshime që ai fillimisht i refuzoi dhe më pas u detyrua t'i bënte. Presioni mbi veprën u shtua mbi rrethana personale të rënda. Më 9 shtator 1969 Jakova bëri një tentativë vetëvrasjeje dhe vdiq nga plagët më 16 shtator 1969, në Tiranë, pesëdhjetë e dy vjeç.

Ky është fakti që Shqipëria nuk e ka tretur ende. Themeluesi i operës kombëtare vdiq nën peshën e veprës që i kushtohej heroit kombëtar, në një shtet që e kishte porositur atë vepër. I njëjti aparat që i dha një vendi të varfër një teatër opere brenda pesë vjetësh, ia hoqi kompozitorit të parë të drejtën për ta mbrojtur partiturën e vet.

Prishtina 2003, Shkupi 2019: forma kalon kufijtë

Opera shqiptare mbeti për dyzet vjet një institucion i një shteti të vetëm. Pastaj doli prej tij.

Më 2003, në Teatrin Kombëtar të Kosovës, u dha premiera e «Dasma arbëreshe» së Rauf Dhomit — opera e parë shqiptare e prodhuar në Kosovë, dhe akti me të cilin u themelua Opera Kombëtare e Kosovës. Premiera u mbajt në 125-vjetorin e Lidhjes së Prizrenit. Vepra është në tri akte; regjia e Milto Kutalit, koreografia e Gjergj Prevazit, skenografia dhe kostumet e Agim Zajmit, dirigjimi i Arbër Dhomit. Subjekti është zgjedhur me kujdes: shqiptarët e shpërngulur drejt Napolit pas vdekjes së Skënderbeut — pra arbëreshët, dega më e vjetër e diasporës sonë, bota që i dha shqipes Jeronim De Radën, sjellë në skenë nga Prishtina.

Më 2019, Teatri Kombëtar i Operës dhe Baletit i Maqedonisë së Veriut vuri në skenë veprën e parë operistike në gjuhën shqipe në historinë e vet: «Skënderbeu», me muzikë të Fatos Lumanit dhe libret të Arian Krasniqit.

Vlen të ndalemi te gjeografia. Forma u lind në Shkodër, u institucionalizua në Tiranë, u rithemelua në Prishtinë dhe hyri në Shkup — katër qendra, tri shtete, një gjuhë skenike. Opera është një nga të paktat institucione moderne shqiptare që ekziston njëkohësisht kudo ku jeton kombi, dhe që i ka kaluar kufijtë pa i kërkuar leje asnjërit prej tyre.

«Rozafa», 2026: partitura që priti pesëdhjetë e shtatë vjet

Më 22 korrik 2026, në Teatrin Kombëtar të Operës, Baletit dhe Ansamblit Popullor, u dha premiera botërore e operës «Rozafa»: muzikë e Ndoc Pistullit, libret i Zef Zorbës, orkestrim dhe drejtim muzikor i Gridi Krajës, regji dhe skenografi e Andis Gjonit. Sipas shtypit shqiptar, partitura ishte shkruar që më 1969 — pesëdhjetë e shtatë vjet përpara natës kur u dëgjua për herë të parë.

Të dy autorët janë shkodranë, dhe të dy i përkasin së njëjtës histori. Zef Zorba (7 prill 1920 – 6 janar 1993) qe regjisor, përkthyes dhe poet; drejtoi Shtëpinë e Kulturës së Shkodrës më 1945–1946, e pastaj u zhduk nga jeta publike letrare. Poezia e tij u njoh vetëm pas vdekjes, kur më 1994 doli vëllimi «Buzë të ngrira në gaz». Ai shkroi libreto operistike për një skenë që nuk do t'i vinte.

Pra viti 1969 shfaqet dy herë në këtë histori: viti kur vdiq Prenkë Jakova, dhe viti kur u shkrua «Rozafa». Njëra humbje u mbyll atëherë; tjetra qëndroi e hapur deri më 2026.

Legjenda që vë në skenë vepra — gruaja e murosur në themelet e kalasë së Shkodrës, që kërkon të lërë jashtë murit gjirin, syrin, dorën dhe këmbën për fëmijën e vet — është një nga rrëfimet themeltare të mitologjisë shqiptare, e lidhur ngushtë me kodin e besës dhe me sakrificën si kusht i çdo ndërtimi që zgjat. Që ajo legjendë të mbërrijë në skenën operistike vetëm më 2026 nuk është shenjë ngadalësie e kulturës sonë. Është shenjë se sa gjatë kulturës sonë iu mbajt dera e mbyllur nga brenda.

Sot punishtja punon në katër qytete dhe partiturat e brezit të parë po dalin nga sirtarët një nga një. Kjo është ajo që një komb i vogël arrin të bëjë kur ia lejojnë: ndërton, brenda një jete njeriu, një art që nuk e kishte — dhe pastaj, brenda një jete tjetër, shkon e merr atë që i mbeti pa u dëgjuar.

Burimet

• Wikipedia (anglisht), «Prenk Jakova» — lindja më 27 qershor 1917 në Shkodër, studimet te Martin Gjoka e Zef Kurti dhe në Accademia Nazionale di Santa Cecilia (1942), drejtimi i bandës dhe i Shtëpisë së Kulturës, mësimdhënia për Çesk Zadejën, Tish Daijën, Tonin Harapin e Simon Gjonin, tentativa e 9 shtatorit dhe vdekja më 16 shtator 1969. en.wikipedia.org
• Wikipedia (anglisht), «Mrika» — libreti i Llazar Siliqit, katër aktet e versionit të parë në Teatrin «Migjeni» të Shkodrës më 1958, versioni në tri akte në Akademinë e Muzikës dhe Arteve në Tiranë në dhjetor 1959, prejardhja nga «Dritë mbi Shqipëri» (Tiranë, korrik 1952), regjisori i parë Kristaq Antoniu. en.wikipedia.org
• Wikipedia (anglisht), «Albanian opera» — «Mrika» si opera e parë shqiptare, veprat pasuese të Tish Daijës, Kristo Konos, Vangjo Novës, Nikolla Zoraqit, Tonin Harapit e Pjetër Gacit, premiera e «Dasma arbëreshe» në Teatrin Kombëtar të Kosovës më 2003 dhe e «Skënderbeut» të Fatos Lumanit në Maqedoninë e Veriut më 2019. en.wikipedia.org
• Teatri Kombëtar i Operës dhe Baletit / Albanian Heritage — themelimi i institucionit më 1953, shfaqja e parë operistike «Rusalka» e Dargomizhskit më 27 nëntor 1953, opereta e parë shqiptare «Agimi» e Kristo Konos dhe baleti i parë «Halili dhe Hajria» i Tish Daijës. albanianheritage.al
• KultPlus, «13 janar 1963, premiera e baletit ‘Halili dhe Hajria'» — data e premierës, baletmjeshtri Panajot Kanaçi, dirigjenti Mustafa Krantja, drama burimore e Kolë Jakovës e vitit 1949 dhe mbi 250 shfaqjet. kultplus.com
• KultPlus, «‘Dasma arbëreshe', opera e parë kosovare» — premiera e 2003-shit në 125-vjetorin e Lidhjes së Prizrenit, tri aktet, regjia e Milto Kutalit, koreografia e Gjergj Prevazit, skenografia e Agim Zajmit, dirigjimi i Arbër Dhomit dhe subjekti arbëresh. kultplus.com
• Wikipedia (shqip), «Zef Zorba» — datat 7 prill 1920 – 6 janar 1993, drejtimi i Shtëpisë së Kulturës së Shkodrës më 1945–1946, libretot operistike dhe botimi pas vdekjes i «Buzë të ngrira në gaz» më 1994. sq.wikipedia.org
• 24-orë dhe Report TV, korrik 2026 — premiera botërore e «Rozafës» më 22 korrik 2026 në TKOBAP, muzika e Ndoc Pistullit, libreti i Zef Zorbës, orkestrimi dhe drejtimi muzikor i Gridi Krajës, regjia e Andis Gjonit, dhe viti 1969 si viti i shkrimit të partiturës. 24-ore.com

Shënim: burimet nuk pajtohen plotësisht për datat e para të «Mrikës» dhe «Agimit». Për «Mrikën», arkivat e teatrit e japin vënien në skenë në Tiranë më 1959, ndërsa premiera shkodrane e versionit në katër akte daton më 1958; të dyja jepen këtu. Për «Agimin», viti i kompozimit është 1954 dhe premiera korçare e 30 nëntorit 1954, ndërsa TKOB-i e regjistron si vepër të vitit 1955, kur u dha në Tiranë.