Tonin Harapi

Në një muzikë kombëtare që regjimi e donte marshuese, koralbe dhe kantatë, Tonin Harapi mbrojti gjënë më të pambrojtur: lirikën. I dalë nga i njëjti kuvend françeskan i Shkodrës që lindi tërë brezin themelues, ai bëri nga romanca, nga miniatura për piano dhe nga kënga e ndjeshme një gjuhë të tërë — një gjuhë që e mbështeti te tabani i motiveve popullore dhe që mbijetoi diktaturën pikërisht sepse dukej «e padobishme». Kur më në fund lejohej të tingëllonte hapur ajo që Harapi kish ruajtur brenda, ai s'ishte më gjallë: Requiemi i tij u dëgjua për herë të parë shtatë vjet pas vdekjes, në një Shqipëri të lirë.

Nga Shkodra françeskane

Tonin Harapi lindi më 9 qershor 1926 në Shkodër, në qytetin që në atë kohë ishte djepi i muzikës së kultivuar shqiptare. Fëmijërinë dhe rininë e hershme i kaloi në rrethin e traditës muzikore shkodrane dhe në Seminarin Papnor, ku mësoi e u formua përkrah emrave që sot janë vetë nyjet e këtij muzeu: At Martin Gjoka dhe Prenk Jakova, por edhe Palokë Kurti, Frano Ndoja, Mikel Koliqi e Zef Shestani. Ishte një shkollë pa mure zyrtare: kori françeskan, banda, seminari dhe kuvendi funksiononin bashkë si konservatori i vetëm që një komb ende pa shtet muzikor kishte në dorë.

Lufta e Dytë Botërore e ndërpreu këtë rrjedhë. Kur regjimi i ri ndaloi klerin — dhe me të gjithë veprimtarinë artistike që rrotullohej rreth kishës — Harapi u la pa shkollën që e kishte formuar. Vitet e para të pasluftës i kaloi duke studiuar pianon i vetëm, autodidakt, derisa më 1947 arriti të rifillonte mësimet në Liceun Artistik të Tiranës.

Liceu, Moska dhe kthimi

Në Liceun Artistik të Tiranës mësoi te Lola Gjoka, Tonin Guraziu dhe Kostandin Trako. Vitet që pasuan i kaloi mes Shkodrës e Gjirokastrës, duke shkruar e thelluar zanatin edhe gjatë shërbimit ushtarak. Më në fund, më 1959, iu hap dera e studimeve të larta: Konservatori «Çajkovski» i Moskës. Aty qëndroi vetëm dy vjet, deri më 1961 — një afat i shkurtuar, si për gjithë brezin që regjimi e nisi e s'e la kurrë të plotësonte formimin evropian. Por dy vjet i mjaftuan për t'u kthyer si kompozitor i pjekur.

Mjeshtri i lirikës

Nëse Jakova mban emrin e operës dhe Tish Daija atë të baletit, Harapit i ngeli emri i lirikës. Muzika e tij mbështetej te tabani kombëtar, te motivet popullore, dhe nga to nxori një ndjeshmëri që s'e kishte askush tjetër i brezit të tij. Shkroi nëntëmbëdhjetë romanca, këngë të shumta, miniatura për piano — copëza si «Këngë mbrëmjeje» apo «Një dhimbje e vogël» — ku dhimbja, malli dhe brishtësia zunë vend në një kohë që i quante ndjenja borgjeze. Kjo ishte guximi i tij i heshtur: në një skenë të mbushur me marshe, kantata pune dhe himne, Harapi kompozoi lirikë. Të thuash mall me zë të ulët, kur zëri zyrtar bërtiste, ishte një lloj rezistence e vetën.

Opera, opereta dhe fëmijët

Harapi punoi thuajse në çdo zhanër. La operën «Zgjimi», operetën për fëmijë «Mësimi i pyllit», melodramën për fëmijë «Kufitarët» dhe përrallën «Djali guximtar», si edhe vepra korale si «Vullnetarët». Muzika për fëmijë zë një vend të veçantë në krijimtarinë e tij — një kompozitor i madh që nuk e pa si të vogël detyrën për t'u dhënë brezave të rinj një gjuhë muzikore të tyren. Punoi po ashtu me këngën argëtuese, me muzikën simfonike e skenike dhe me përpunimin e këngëve popullore, duke i sjellë melodisë popullore veshjen e një harmonie moderne pa ia prishur shpirtin.

Mësuesi në konservator

Si Çesk Zadeja e Tish Daija — shokët e po atij rrethi françeskan shkodran — edhe Harapi u bë pedagog i kompozicionit në Konservatorin e Tiranës, më vonë pjesë e Universitetit të Arteve. Bashkë, ky brez ngriti shkollën shqiptare të kompozicionit dhe përgatiti breza të tërë krijuesish; ndër nxënësit e Harapit numërohet edhe kompozitori Thoma Simaku. Kështu rrjeti mbyllej: rrënja te Gjoka në kuvendin françeskan, degët te Jakova, Zadeja, Daija e Harapi, dhe fryti te një institucion shtetëror muzike që u mbajt gjallë nga njerëz të formuar në një botë që regjimi e kish shpërbërë.

Requiemi i vonuar

Tonin Harapi vdiq më 30 korrik 1992 në Tiranë, gjashtëdhjetë e gjashtë vjeç, në pragun e një kohe që s'e shijoi dot. Vepra e tij më e madhe, një Requiem në njëzet e katër pjesë, u dha për herë të parë më 3 qershor 1999 — shtatë vjet pas vdekjes së tij, në një Shqipëri ku forma sakrale më në fund mund të tingëllonte pa frikë. Është një përfundim që përmbledh tërë historinë e tij: forma fetare e ndaluar për një jetë, e ruajtur në heshtje, dhe e liruar vetëm kur kompozitori s'ishte më. Në 2016 shteti i akordoi pas vdekjes dekoratën «Nderi i Kombit».

«Kompozitor nuk është ai që shkruan muzikë, por ai që nuk mund të qëndrojë pa shkruar muzikë», ka thënë ai për vete. Nga kuvendi i Shkodrës te salla e Requiemit, Tonin Harapi ishte pikërisht kjo: një zë lirik që s'mund të hiqte dorë nga kënga, edhe kur koha nuk e donte këngën.