Prenk Jakova: themeluesi i operës shqiptare dhe mësuesi i një brezi

Kur historia e muzikës profesioniste shqiptare kërkon një pikënisje, ajo e gjen jo në një kryeqytet, por në një klasë muzike në Shkodër — dhe në një klarinetist që u kthye nga Roma për t'u bërë mësues. Prenk Jakova (1917–1969) është njeriu që i dha Shqipërisë operën e saj të parë, «Mrikën», dhe, po aq e rëndësishme, brezin e parë të kompozitorëve që e ngritën këtë muzikë në formë kombëtare. Nxënësit e tij — Çesk Zadeja, Tish Daija, Tonin Harapi, Simon Gjoni — do të bëheshin kolonat e simfonisë, baletit dhe operës shqiptare. Aparati i tërë i artit muzikor të një kombi mbështetet, në rrënjë, mbi punën e një mësuesi provincial që koha nuk e la të mbijetonte.

Shkodra, klarineta dhe Roma

Jakova lindi më 27 qershor 1917 në Shkodër, në një familje ku muzika kalonte brez pas brezi: gjyshi Dedë i binte klarinetës në ambientin e Kolegjës Saveriane, ndërsa i ati, Kol Ded Jakova, ishte një emër i njohur i qytetit. Formimin e parë muzikor Prenku e mori te kori françeskan i At Martin Gjokës — vatra ku Shkodra e viteve '20 e '30 përgatiste breza këngëtarësh e instrumentistësh — dhe te mësuesi Zef Kurti. Talenti i tij si klarinetist doli shpejt në pah; qysh në moshën tetëmbëdhjetëvjeçare drejtoi bandën e shkollës.

Në vitin 1942 Jakova përfundoi studimet për klarinetë në Akademinë Kombëtare të Shën Çeçilias në Romë, një nga konservatorët më të vjetër të Evropës, ku u dallua si virtuoz. Kthimi në atdhe e gjeti mësues muzike — profesion që nuk do ta lëshonte kurrë deri në fund të jetës. Ishte pikërisht ky rol, dhe jo skena, ai që do ta bënte figurën më rrënjësore të muzikës shqiptare.

«Mrika»: opera e parë e një kombi

Më 1 dhjetor 1958, në Teatrin «Migjeni» të Shkodrës, u ngrit perdja për «Mrikën» — vepra që historia e artit shqiptar e njeh si operën e parë kombëtare. Libretin e shkroi poeti Llazar Siliqi, regjinë e mbajti Andrea Skanjeti, ndërsa partiturën Jakova e kishte punuar për gjashtë vjet me radhë. Subjekti ishte bashkëkohor, në frymën e kohës, por vlera e vërtetë ishte strukturore: për herë të parë një orkestër, një kor dhe solistë shqiptarë ndërtonin një dramë të tërë muzikore në gjuhën shqipe, me forma që deri atëherë i përkisnin vetëm skenave të huaja.

«Mrika» nuk ishte thjesht një vepër e re; ishte prova se një gjuhë e vogël, e mbajtur gjatë jashtë formave të mëdha të kulturës evropiane, mund të mbante mbi vete një gjini të tërë. Ajo çeli një radhë të gjatë veprash skenike që do të vinin pas saj — dhe e vendosi Shkodrën, jo Tiranën, si djepin e operës shqiptare.

«Skënderbeu» dhe çmimi i saj

Dhjetë vjet më vonë, në vitin 1968 — pesëqindvjetorin e vdekjes së Gjergj Kastriotit — Jakova solli veprën e tij të dytë e më monumentale: operën «Gjergj Kastrioti-Skënderbeu», me premierë në Tiranë. Ishte një porosi e vështirë: heroi kombëtar kërkonte një përmasë madhështore, ndërsa regjimi kërkonte kontroll mbi çdo notë. Realizimi u shoqërua me ndërhyrje, kritika dhe rishikime të detyruara, që lanë gjurmë të rënda te kompozitori; në disa çaste ai u mbrojt nga figura të kulturës zyrtare, por pesha politike e veprës nuk u hoq kurrë nga supet e tij. «Skënderbeu» mbetet, artistikisht, kulmi i krijimtarisë së Jakovës — dhe njëkohësisht dëshmia e parë se çmimi i një vepre të madhe, në atë sistem, paguhej me shpirtin e autorit.

Mësuesi i një brezi

Trashëgimia më e qëndrueshme e Jakovës nuk është një partiturë e vetme, por një zinxhir njerëzish. Si drejtues i bandës qytetare dhe i Shtëpisë së Kulturës në Shkodër, ai qëndroi në zemër të një shkolle joformale prej së cilës dolën katër emrat më të mëdhenj të muzikës profesioniste të Veriut: Çesk Zadeja, themeluesi i simfonisë shqiptare; Tish Daija, babai i baletit shqiptar; Tonin Harapi, lirikun e madh; dhe Simon Gjoni, dirigjentin. Nga këta nxënës do të ngrihej më pas i tërë aparati i muzikës së kultivuar — Ansambli Shtetëror i Këngëve e Valleve, Instituti i Lartë i Arteve, Teatri i Operës e Baletit.

Ky është kuptimi i vërtetë i fjalës «themelues»: jo vetëm ai që shkruan të parën, por ai që mëson të tjerët të shkruajnë të dytën, të tretën dhe të njëqindtën. Prenk Jakova e ndërtoi muzikën shqiptare në mënyrën se si ndërtohet një traditë — duke ua kaluar zanatin brezit tjetër, në një qytet të vogël, larg dritave të kryeqytetit.

Fundi te Shtëpia e Kulturës

Jeta e Jakovës u shua nga i njëjti sistem që kërkonte veprat e tij. Vëllai i tij u dënua si kundërshtar i regjimit, dhe hija e kësaj «biografie të keqe» ra mbi tërë familjen: vetë kompozitori u arrestua e u mbajt për një kohë. Presioni i vazhdueshëm, gjendja e rëndë familjare dhe sëmundja e së ëmës e thyen. Më 9 shtator 1969 ai u hodh nga kati i dytë i Shtëpisë së Kulturës në Shkodër — pikërisht institucioni që ai vetë drejtonte — dhe vdiq nga plagët shtatë ditë më vonë, më 16 shtator 1969, në moshën 52-vjeçare.

Shkodra e përcolli si të vetin: qyteti u mblodh mbarë në varrim, nën muzikën e bandës për të cilën ai kishte shkruar dikur. Nga Tirana zyrtare, për njeriun që i kishte dhënë kombit operën e tij të parë, u dërgua vetëm një funksionar i vogël. Ky kontrast — një qytet i tërë ndaj një nëpunësi të vetëm — thotë më shumë për vlerën e Jakovës sesa çdo dekoratë e mëvonshme.

Trashëgimia

Sot veprën e Jakovës e mban gjallë jo vetëm skena, por edhe goja e popullit. Këngë si «Margjelo» e «Syrin tek qershia» këndohen ende në ahengun shkodran, shpesh të marra për krijime popullore — dëshmia më e lartë që një kompozitor mund të marrë, kur vepra e tij shkrihet me vetë zërin e qytetit. Përveç dy operave, ai la romanca, kantata, muzikë orkestrale e korale, muzikë filmi dhe dhjetëra këngë. «Mrika» dhe «Skënderbeu» janë vënë sërish në skenë nga brezat pasardhës, ndërsa emri i Prenk Jakovës qëndron sot aty ku e vë historia: në themelin e operës shqiptare dhe në rrënjën e brezit që e bëri muzikën shqiptare një traditë të mëvetësishme.