Adem Jashari dhe epi i Prekazit

Ka njerëz që historia i kujton për atë që thanë, dhe ka të tjerë që historia i kujton për atë që nuk pranuan ta bënin. Adem Jashari bën pjesë në kategorinë e dytë. I lindur më 28 nëntor 1955 në Prekaz të Drenicës, ai nuk la traktate, nuk mbajti fjalime që mësohen përmendsh, nuk shkroi programe politike. La diçka më të vështirë për ta harruar: një oborr të djegur dhe një refuzim absolut për t'u përkulur. Prej atij oborri lindi një popull i armatosur.

Drenica, djepi i kryengritjes

Për ta kuptuar Ademin, duhet kuptuar Drenica — krahina kodrinore në zemër të Kosovës që historikisht ka qenë e fundit që dorëzohej dhe e para që ngrihej. Aty, ndjenja se shteti jugosllav ishte një pushtues e jo një atdhe nuk ishte teori; ishte kujtesë familjare. Jasharët ishin një familje e madhe fshatare, jo intelektualë qyteti, dhe pikërisht kjo i jep figurës së Ademit tonin e saj: ai nuk doli nga sallat e Lidhjes Demokratike e as nga sistemi paralel i viteve '90. Doli nga toka.

Ndërsa shumica e shqiptarëve të Kosovës ndiqnin vijën e rezistencës paqësore të Ibrahim Rugovës — një vijë me dinjitet të madh dhe me një logjikë të kohës — Jashari arriti herët në një bindje tjetër: se një regjim që e kishte hequr autonominë me dhunë do të largohej vetëm me forcë. Më 30 dhjetor 1991 policia serbe sulmoi për herë të parë shtëpinë e Jasharëve. Familja u përgjigj me armë. Që nga ai çast, Prekazi nuk ishte më thjesht një fshat; ishte një kala që priste rrethimin e saj.

Nga arratia te legjenda

Vitet që pasuan, Ademi i kaloi mes Drenicës dhe Shqipërisë, ku mori stërvitje ushtarake. U arrestua në vitin 1993 dhe u lirua me ndërhyrjen e ushtrisë shqiptare, pastaj u kthye për të vazhduar aksionet kundër strukturave policore serbe. Ai u bë një nga themeluesit dhe figura qendrore e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës — organizatës që për vite mbeti një emër pa fytyrë, derisa doli haptazi më 28 nëntor 1997, te varrimi i mësuesit Halit Geci. Atje, tre burra të maskuar shpallën se UÇK-ja ekzistonte. Drenica e dinte tashmë; tani e mori vesh bota.

Është e ndershme të thuhet — siç do ta thoshte Konica, që e donte popullin e vet shumë për ta lajkatuar — se UÇK-ja e asaj kohe ishte ende e vogël, e ndarë, e armatosur keq. Mitologjia e mëvonshme ka tendencën t'i japë asaj një unitet dhe një forcë që nuk i kishte. Por pikërisht këtu qëndron rëndësia e Ademit: ai nuk ishte strateg i madh ushtarak; ai ishte një katalizator moral. Vlera e tij nuk matet me beteja të fituara, por me shembullin që la.

Tri ditë në mars 1998

Më 5, 6 dhe 7 mars 1998, njësitë speciale serbe rrethuan kompleksin e Jasharëve në Prekaz me artileri e mjete të blinduara. Ishte sulmi i tretë dhe i fundit kundër asaj shtëpie. Ademit iu dha mundësia e dorëzimit. Ai e refuzoi. Bashkë me të mbetën në shtëpi gruaja, vëllai Hamëz, babai i moshuar Shaban dhe dhjetëra anëtarë të familjes — burra, gra e fëmijë. Tri ditë rrethimi përfunduan me rreth 58 të vrarë, mes tyre tetëmbëdhjetë gra dhe dhjetë fëmijë gjashtëmbëdhjetë vjeç e poshtë. I vetmi person që mbijetoi brenda shtëpisë ishte një vajzë njëmbëdhjetëvjeçare, Besarta Jashari, dëshmitarja e gjallë e asaj që ndodhi.

Vendimi i Ademit për të mos i shpëtuar familjen nga vdekja është pjesa më e vështirë e historisë së tij — dhe ajo që e bën të madhe. Disa e shohin si sakrificë sublime; të tjerë pyesin për çmimin njerëzor. Të dyja leximet janë legjitime, dhe një gazetë që e respekton lexuesin nuk duhet t'i fshehë. Por në kontekstin e atij regjimi, dorëzimi nuk premtonte jetë; premtonte poshtërim e pastaj vdekje. Ademi zgjodhi të vdiste si ushtar në pragun e vet, jo si i burgosur në duart e armikut.

Epopeja dhe pesha e mitit

Masakra e Prekazit nuk e shuajti rezistencën — e ndezi. Bashkë me krimet e njëkohshme në Likoshan e Çirez, ajo shndërroi UÇK-në nga një grup i vogël në një lëvizje masive: rinia e Kosovës iu drejtua maleve dhe filloi Lufta e Kosovës, e cila do të kulmonte një vit më vonë me ndërhyrjen ndërkombëtare. Tri ditët e mars 1998 hynë në kujtesën kombëtare si "Epopeja e UÇK-së", e përkujtuar çdo vit në Prekaz, ku kompleksi memorial sot ruan oborrin e djegur ashtu siç mbeti.

Mitet kanë rrezikun e tyre, dhe Konica do të na paralajmëronte kundër adhurimit pa mendje. Figura e Ademit është shfrytëzuar herë-herë për qëllime ditore politike që nuk kanë lidhje me të. Por miti, kur është i ndershëm, kryen një punë që faktet e thata nuk e bëjnë dot: i jep një populli një tregim për veten. Tregimi i Prekazit thotë se ka një kufi përtej të cilit njeriu nuk pranon të jetojë i përulur. Adem Jashari nuk e çliroi Kosovën me dorën e vet — atë e bënë diaspora që e financoi, dhjetëra mijëra ushtarë anonimë dhe diplomacia ndërkombëtare. Por ai i dha asaj çlirimi një fytyrë dhe një datë, dhe kjo, në jetën e kombeve, nuk është pak.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica, "Kosovo Liberation Army" dhe "Kosovo conflict".
• Human Rights Watch, Humanitarian Law Violations in Kosovo (1998), kreu mbi sulmet policore në Donji Prekaz.
• Tim Judah, Kosovo: War and Revenge (Yale University Press, 2000).
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Kosovo (Scarecrow Press, 2011), zëri "Jashari, Adem".
• Prishtina Insight, raportime përkujtimore mbi sulmin e Prekazit (5–7 mars 1998) dhe dëshmia e Besarta Jasharit.

— Redaksia ZHURMA