Kanuni nuk vdiq — u zhvendos nën tryezë

Në vitin 1913, në revistën jezuite Hylli i Dritës në Shkodër, filluan të dilnin pjesë të copëzuara të një teksti që u përpoq të shkruante atë që nuk ishte shkruar kurrë. Autori ishte At Shtjefën Gjeçovi, prift françeskan nga Janjeva — një Kosovar që i kalonte muaj radhazi në malet e Mirditës, të Dukagjinit e të Pukës, duke shkruar mbi fletore të vogla fjalët e burrave që e merrnin vendin ku plaku ishte ende autoriteti më i lartë i dukshëm. Në 1929, Gjeçovin e vranë në rrethana që ende nuk janë sqaruar plotësisht, me shumë gjasa për motive politike. Në 1933, katër vjet pas vdekjes së tij, në Shkodër doli botimi i parë i plotë: Kanuni i Lekë Dukagjinit, 1262 nene të ndara në dymbëdhjetë libra. Kjo ishte hera e parë në historinë shqiptare që një kod zakonor i maleve merrte formën e një teksti koherent. Edhe sot mbetet i vetmi referim themelor.

Dymbëdhjetë libra, një logjikë

Kanuni nuk është një kod ligjor në kuptimin modern. Është një sistem tensionesh. Dymbëdhjetë librat — Kisha, Familja, Martesa, Shpija dhe Bagtia, Puna, Kaluemi i pasunís, Fjala e dhânun, Nderi, Damet, Kanuni mbi krimet, Kanuni i pleqvet, dhe Shlirime e Përjashtime — mbulojnë pothuajse çdo aspekt të jetës në malësi: si ndërtohet shtëpia, si lihet trashëgimia, si zihet besa midis dy familjeve, si paguhet dhia që ka ngrënë grurin e fqinjit, kush ka të drejtën e fjalës së fundit në kuvend.

Në qendër qëndrojnë dy koncepte që s'janë fare të përkthyeshme në frëngjisht apo anglisht. Besa — premtimi që mbush vendin e ligjit kur ligji mungon, fjala e dhënë që të kushton jetën nëse e thyen. Dhe nderi — jo "nderimi" në kuptimin kortezant, por integriteti publik i një njeriu dhe i familjes së tij, diçka që mund të dëmtohet me një fjalë të keqe dhe që kërkon, sipas Kanunit, rivendosje të saktë dhe të matur.

Gjakmarrja — koncepti që Perëndimi më shpesh e ka cituar dhe më keq e ka kuptuar — nuk është "vendetta e egër malesh". Në tekstin e Gjeçovit, gjakmarrja është mekanizëm i kufizuar ligjërisht: pagohet vetëm transgresorit origjinal, jo familjes së tij të gjerë; gruaja dhe fëmijët dhe prifti nuk preken; kullat e ngujimit shërbejnë si vende ku një burrë që ka gjak në kokë mund të ngujohet dhe të mos cenohet, sepse shtëpia është e shenjtë. Midis gjuhës së Gjeçovit dhe praktikës së viteve 1990, hapet një humnerë.

Sistemi procedural ishte po aq i saktë. Një vrasje nuk i jepte të afërmit të drejtën e menjëhershme të hakmarrjes: kërkohej kuvendi i pleqve për të vendosur nëse vrasja ishte me haraç apo pa haraç, a duhej paguar gjoba (në bagëti, në tokë, në para), a mund të vendosej besa — armëpushim formal me afat të caktuar që, i thyer, konsiderohej krimi më i rëndë brenda Kanunit. Kishte një koncept të veçantë që quhej pajtimi: ndërmjetësimi formal, shpesh me pjesëmarrjen e klerit ose të pleqve të jashtëm, që e fundosëte gjakun me një darkë buke dhe kripe midis dy familjeve. Në shekullin e njëzetë kjo lloj mekanike funksionoi — deri sa shteti komunist e shkatërroi strukturën e pleqve dhe besa e pajtimi mbetën pa ndërmjetës.

Komunizmi, harresa dhe kthimi

Enver Hoxha nuk e urrente Kanunin sepse ishte barbar. E urrente sepse ishte një autoritet konkurrues. Shteti totalitar nuk mund të lejonte që një plak në Theth të kishte të drejtën e fjalës së fundit mbi një pronë, një martesë, një gjak. Policia e sigurimit dhe kooperativat e detyruan Kanunin të tërhiqet. Por Kanuni nuk vdiq: u zhvendos. Dikush e quan "nën tryezë" — praktika zakonore vazhduan brenda familjes, midis vëllezërve, për ndarje toke dhe martesa, thjesht pa emrin.

Kur shteti shqiptar u shemb në vitet 1990-1997, ajo që dilte nuk ishte Kanuni i Gjeçovit. Ishte një deformim i tij — pa kuvendin e pleqve, pa besën, pa kullën e ngujimit të respektuar, pa parimin e izolimit të transgresorit. Vetëm thelbi më i dhimbshëm: gjaku. Numrat janë të kontestuar: Operazioni Nismë Gjaku i vitit 2014 fliste për rreth 3.000 familje të prekura nga konflikti; studime të tjera kanë folur për rreth 10.000 viktima nga rënia e komunizmit. Nga ana tjetër, Policia e Shtetit ka regjistruar vetëm pesë vrasje zyrtarisht të klasifikuara si gjakmarrje për periudhën 2013–2017. Mospërputhja tregon se çfarë do të thotë në të vërtetë: familjet e ngujuara nuk llogariten derisa vdesin.

Këtu është kontesti real: Kanuni është njëkohësisht tekst kulture dhe justifikim krimi. Skocezja Margaret Hasluck — që jetoi në Elbasan për trembëdhjetë vjet dhe botoi pas vdekjes së saj The Unwritten Law in Albania (Cambridge, 1954) — ishte ndër të parat që e pa këtë tension: Kanuni, shkruante ajo, ishte ligj i mirëfilltë, me logjikën e vet, në boshtin e tij — por kërkonte komunitetin që e prodhoi dhe e zbatoi. Pa komunitet, mbetet vetëm dënimi.

Në anën tjetër, ekziston një traditë e dytë kodifikimi që pak përmendet. Në vitet 1990, At Pal Dodaj dhe studiues të tjerë përpiluan variante lokale si Kanuni i Skënderbeut dhe Kanuni i Malësisë së Madhe — versione që ishin pjesërisht lokale, pjesërisht restaurative, dhe të cilat tregojnë se ajo që Gjeçovi mblodhi në Mirditë nuk ishte "Kanuni" në njëjës, por një familje kodesh malorë me ngjashmëri të fortë dhe dallime rajonale. Veriu shqiptar nuk kishte një sundim të vetëm gojor; kishte një sistem federal zakonesh. Fakti që Perëndimi ka njohur vetëm njërin prej tyre — atë të Lekë Dukagjinit — është një rastësi editoriale.

Kadare e kapi këtë në Prilli i thyer (1980): Gjorgu ec përmes Rrafshit si burrë i dënuar për një krim që sistemi i tij i ka kërkuar të kryejë. Romani nuk romantizon Kanunin; e shikon si makinë që vazhdon të punojë edhe pasi ka humbur qëllimin e saj. Ajo që mbetet është leximi ynë: Kanuni nuk është folklor dhe nuk është monstrum. Është një arkitekturë juridike që ka mbijetuar pa ndërtesën e saj. Po i ndërtojmë përsëri ato mure — familjen e zgjeruar, kuvendin, priftin ndërmjetës, kullën — apo po pretendojmë se muret ishin ngjarja, kur në fakt ngjarja ishte njerëzit që rrinin brenda tyre?

Burim: En, En, Shtepiaelibrit

— Redaksia ZHURMA