Iso-polifonia — zëri i pesë që mban bazën

Në skenën e vogël të Festivalit Folklorik Kombëtar të Gjirokastrës — atë festival që mbahet që nga viti 1968, me ndërprerje të pashmangshme nga politika — dilni tetë ose dhjetë burra të veshur me fustanellë ose me kostume të Himarës, të Pilurit, të Mallakastrës. Nuk kanë partiturë. Nuk kanë dirigjent. Njëri prej tyre — marrësi — nis frazën e parë me zë të hapur, pak të dridhur, sikur po thërret dikë përtej luginës. I dyti, prerësi ose kthyesi, i pret atë frazë me një linjë të dytë melodike që e kundërshton por s'e thyen. Pastaj të tjerët — tre, katër, ndonjëherë pesë zëra — mbajnë iso-n: një bazë të qëndrueshme, të këndueshme mbi tingullin "e", me frymëmarrje të shkallëzuar, në mënyrë që zëri i përbashkët të mos këputet kurrë. Kjo nuk është një tingull. Kjo është një arkitekturë.

Iso-polifonia shqiptare u shpall nga UNESCO Kryevepër e Trashëgimisë Gojore dhe Jomateriale të Njerëzimit më 25 nëntor 2005, dhe u regjistrua zyrtarisht në Listën Përfaqësuese në vitin 2008. Por shpallja ndërkombëtare nuk e shpiku traditën; e gjeti atë tashmë nën presion. Qeveria japoneze, përmes një programi të UNESCO Japan Funds-in-Trust, financoi një projekt katër-vjeçar ruajtjeje pas 2005-ës. Rezultatet ishin pjesërisht inkurajuese — filmime, arkivime, rikthim i disa grupeve tradicionale — por ngjarja themelore që nuk u ndreq ishte ikja e njerëzve nga fshati.

Dy stile, një gjuhë

Dallimi bazë është midis stilit tosk dhe atij lab — dy dialekte muzikore që ndjekin dy dialektet gjuhësorë. Në traditën toske, që mbulon Toskërinë, Myzeqenë dhe Çamërinë, iso-ja është pothuajse gjithmonë e vazhdueshme, e këndueshme pa ndërprerje mbi zanoren "e", me teknikën e frymëmarrjes së shkallëzuar ku asnjë këngëtar nuk ndalon në të njëjtin çast. Në traditën labe, që përfshin rrethin e Vlorës, Sarandës, Delvinës, Gjirokastrës jugore dhe Kurveleshin, iso-ja mund të jetë ritmike, e punuar mbi tekstin, dhe nganjëherë ngrihet në tre ose katër pjesë. Këngët me katër zëra — me marrësin, kthyesin, hedhësin dhe iso-n — janë pothuajse ekskluzivisht labe. Është forma më e ndërlikuar e traditës dhe ajo që më shpejt po humbet.

Ramadan Sokoli dhe, më vonë, studiuesi Vasil Tole — autor i disa vëllimeve themelore për iso-polifoninë dhe njeriu që mbështeti dosjen e kandidaturës për UNESCO — kanë argumentuar se kjo nuk është thjesht një formë popullore. Tole ka shkruar se edhe kënga që duket me dy zëra në fakt luan tri, sepse iso-ja e fshehur tingëllon mbi intervalin e kuintës që lind midis dy solistëve. Me fjalë të tjera: kur dëgjoni dy burra që këndojnë në Labëri, po dëgjoni tre gjëra. E treta është boshti i padukshëm.

Tradita shtrihet edhe jashtë kufirit shtetëror shqiptar. Në rajonin e Pologut, në Tetovë, Kërçovë dhe Gostivar në Maqedoninë e Veriut, si edhe në Malësi të Madhe në Mal të Zi, ekzistojnë forma polifonike të lidhura ngushtë me stilin tosk-lab. Kjo nuk është gjeografi akademike: kur mendon se ku shtrihet kënga, nuk shtrihet sipas kufirit politik, shtrihet sipas fisit dhe dialektit. E njëjta gjë vlen në jug për çamët, që kanë mbajtur të gjallë variantin e tyre edhe pas dëbimit të 1944-s, por në komunitete të shpërndara në Shqipërinë qendrore dhe në Greqi.

Problemi që dosja nuk e zgjidhi

Çfarë e rrezikon traditën nuk është mungesa e famës. Është topografia demografike e pas-komunizmit. Dosja e UNESCO-s vetë i liston faktorët: plakja e këngëtarëve kryesorë, largimi i të rinjve drejt qyteteve dhe Evropës, mungesa e mbështetjes ligjore dhe financiare, zhvendosja e transmisionit nga struktura familjare drejt "folkloristëve profesionistë". Kjo e fundit është gjysmë ngushëllim, gjysmë varrim.

Në një fshat të Kurveleshit para 1990-s, iso-polifonia nuk mësohej: kalohej. Djali dëgjonte babanë në dasma, në mortje, në punët e vreshtit. Mësonte kur të mbyllte gojën, kur ta hapte, kur të priste kthyesin. Kjo ishte njohje e ngulitur, jo trashëgimi e kuruar. Sot Kurveleshi ka fshatra ku nuk jeton asnjë burrë nën të pesëdhjetat. Kënga mbetet — por transmetuesi natyror, trupi i gjallë i një komuniteti mashkullor që këndon për vete, ka ikur. Grupet që dalin në skenën e Gjirokastrës janë të shkëlqyera. Por ato janë në pjesën e madhe ansamble: burra që mblidhen të premten për prova, jo burra që këndojnë sepse kanë mbaruar korrjen.

Diaspora e bëri problemin edhe më komplekse. Në Itali, Greqi, Mbretërinë e Bashkuar jetojnë sot këngëtarë të mirë të grupeve labe. Por ata nuk kanë publik. Iso-polifonia kërkon rreth: nuk janë katër burra përpara një salle, janë katër burra në mes të dhjetë burrave të tjerë që e dinë këngën dhe e marrin pas. Kur ato dhjetë janë larguar, kënga bëhet ekspozitë.

Është e lehtë ta romantizosh këtë si dramë elegjiake. Por duhet të jemi të saktë: iso-polifonia nuk po vdes. Po ndryshon strukturë. Po bëhet diçka që transmetohet nga skena në skenë, nga festival në konservator, jo nga dhomë në oborr. Ajo që po humbet nuk është kënga, por kontaktet që e krijuan. Këto janë gjëra të ndryshme, dhe politika e ruajtjes duhet t'i dallojë: ruajtja e një repertori është një punë arkivore; ruajtja e një komuniteti të gjallë që e prodhon repertorin, është një punë e politikës së banimit, e emigracionit, e ekonomisë rurale. Kjo e fundit nuk bëhet nga UNESCO.

Sot, grupe si Pleqtë e Gjirokastrës, ansamblet e Tre Urat të Përmetit, këngëtarë si Bujar Ramaj dhe breza të tërë zërash të paregjistruar në Labëri dhe në Toskëri vazhdojnë ta mbajnë gjallë iso-n. Por secili prej tyre, kur pyetet, përmend të njëjtën gjë: janë më shumë se sa ishte parashikuar, dhe më pak se sa duhet. Kjo është gjendja e vërtetë e pesë zërave. Baza mbahet — por kush do ta marrë fjalën tjetër?

Një shënim i fundit mbi politikën e ruajtjes: UNESCO nuk rregullon si i paguhen këngëtarët, si organizohen festivalet, kush vendos repertorin e "zyrtar". Në Shqipëri, Ministria e Kulturës dhe Qendra Kombëtare e Veprimtarive Folklorike janë ato që e operojnë skenën. Po ashtu në Kosovë, ku tradita labe-toske vjen përmes komuniteteve shqiptare në jug, dhe tek ato të Ulqinit dhe Tivarit, skena institucionale ka një formatim të ndryshëm. Rezultati është se çfarë quhet sot "iso-polifonia zyrtare" është vetëm një copë nga ajo që ka ekzistuar në fshatra — versioni i sjellë në mikrofon. Arkivat e Institutit të Antropologjisë Kulturore kanë orë e orë regjistrimesh nga vitet 1960-1980 që nuk do të ribotohen kurrë si "forma standarde", sepse ato thjesht nuk u përshtatën për skenë. Atje, në bobina magnetike që po zverdhen, qëndron iso-ja më e vjetër që kemi mundur të kapim.

Burim: Ich, En, Tirana Times

— Redaksia ZHURMA