Pashko Vasa dhe 'O moj Shqypni': vargu që u bë kushtrim kombëtar

Më 1881, brenda një studimi gjuhësor të botuar në Pragë nga çekofoli Jan Urban Jarník — Zur albanesischen Sprachenkunde — u shtyp për herë të parë një poemë prej shtatëdhjetë e dy vargjesh në dialektin e Shkodrës. Autori i saj nuk ishte poet me profesion, por një funksionar i Perandorisë Osmane që do të vdiste si guvernator i Malit të Libanit. E megjithatë, ato pak vargje — O moj Shqypni, e mjera Shqypni — do të bëheshin teksti më i recituar i tërë Rilindjes Kombëtare, dhe një varg i vetëm prej tyre do të mbetej, deri sot, formula më e diskutuar e identitetit shqiptar.

Një jetë në tri perandori

Pashko Vasa — i njohur edhe si Vaso Pashë Shkodrani ose Wassa Efendi — lindi në Shkodër më 17 shtator 1825, në një familje katolike. Bota e tij e parë ishte ajo e konsullatave: nga 1842 deri më 1847 punoi si sekretar i konsullatës britanike në Shkodër, ku zotëroi italishten, frëngjishten, turqishten, greqishten dhe gjuhë të tjera. Ky poliglotizëm do të përcaktonte gjithë jetën e tij — dhe, në një farë mënyre, edhe paradoksin e saj.

Më 1847 u nis për në Itali dhe u përfshi në trazirat e 1848-s, duke luftuar në Venedik kundër austriakëve. I dëbuar pas dështimit të kryengritjes, nisi karrierën e gjatë në administratën osmane: Ministria e Punëve të Jashtme, një periudhë në ambasadën osmane në Londër, një mision në Bosnje-Hercegovinë me shtetarin Ahmet Xhevdet Pasha. Më 1879 mori titullin «pasha», dhe më 1882 Sulltan Abdyl Hamiti II e emëroi mytesarif — guvernator — të Malit të Libanit, një post i rezervuar me traktat ndërkombëtar për një katolik osman. Aty qeverisi deri sa vdiq, pas një sëmundjeje të gjatë, në Bejrut më 29 qershor 1892.

Ishte, pra, një jetë e dyfishtë: nëpunës besnik i Stambollit dhe, njëkohësisht, atdhetar i pakompromis i një kombi që Stambolli as nuk e njihte zyrtarisht. Ky tension — të shërbeje perandorinë dhe të punoje për vetëdijen e popullit që ajo e mbante të ndarë — është vetë drama e brezit të Rilindjes.

Penda në pesë gjuhë

Vepra e Pashko Vasës është, në pjesën më të madhe, një vepër propaganduese në kuptimin më fisnik të fjalës: të bindësh Evropën se shqiptarët ekzistojnë si komb. Më 1879 botoi në Paris La vérité sur l'Albanie et les Albanais («E vërteta mbi Shqipërinë dhe shqiptarët»), një pamflet historik-politik që doli edhe në anglisht, gjermanisht, greqisht dhe shqip — një nga mbrojtjet e para sistematike të çështjes shqiptare para opinionit ndërkombëtar. Më 1887 nxori në Londër një Grammaire albanaise për të huajt, dhe më 1890 në Paris romanin frëngjisht Bardha de Témal, nën pseudonimin Albanus Albano — një tablo e zakoneve gege.

Por kontributi i tij ndoshta më praktik qe te çështja e alfabetit. Vasa ishte ndër ata që, bashkë me Sami Frashërin, Jani Vreton dhe Hasan Tahsinin, u ngarkuan të hartonin një alfabet të njësuar; ai mbështeti zgjidhjen latine dhe botoi më 1878 broshurën L'alphabet latin appliqué à la langue albanaise. Ishte gjithashtu anëtar i Shoqërisë së të Shtypurit të Shkronjave Shqip, e themeluar më 1879 — e njëjta linjë pune që, një brez më vonë, do të kulmonte në Kongresin e Manastirit.

Lidhja e Prizrenit dhe një atdhe nën kërcënim

Vargjet e O moj Shqypni nuk lindën në qetësi. Vasa i shkroi rreth viteve 1878–1880, pikërisht në momentin kur Lidhja e Prizrenit po përpiqej të mbronte tokat shqiptare nga copëtimi që Kongresi i Berlinit po u premtonte fqinjëve. Që në vjeshtën e 1877-s, Vasa kishte qenë ndër themeluesit e Komitetit Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare në Stamboll, dhe nëpërmjet atyre lidhjeve mori pjesë në organizimin e Lidhjes.

Poema, pra, është thirrje lufte e maskuar si vajtim. Shqipëria aty paraqitet si grua e mjerë, e braktisur, dhe poeti i drejtohet nderit burrëror të bijve për ta zgjuar. Ankthi i saj nuk është abstrakt: është frika konkrete se një popull i ndarë në myslimanë, katolikë e ortodoksë do të humbiste tokën pikërisht ngaqë nuk arrinte të ndihej një.

Vargu që ndau dhe bashkoi

Diagnoza e Vasës ishte e ftohtë dhe e guximshme njëherësh: armiku më i rrezikshëm i shqiptarëve nuk ishte serbi a greku, por përçarja fetare brenda vetes. Prej kësaj lindi vargu që do ta tejjetonte poetin e tij — Feja e shqyptarit asht shqyptaria: «Feja e shqiptarit është shqiptaria». Ishte një ftesë për ta vendosur përkatësinë etnike e gjuhësore mbi atë konfesionale, ide gati revolucionare në një Ballkan ku perandoritë qeverisnin pikërisht përmes ndarjeve fetare.

Vargu u bë moto e Lidhjes së Prizrenit dhe parullë e gjithë lëvizjes kombëtare. Por historia e tij ka edhe një anë të hijshme që ndershmëria do ta përmendë: në shekullin XX, regjimi i Enver Hoxhës e rrëmbeu këtë formulë dhe e shtrembëroi në justifikim për shtetin e parë zyrtarisht ateist në botë (1967), duke fshirë fenë në emër të «kombit». Vasa nuk kishte ëndërruar kurrë një Shqipëri pa fe; ai kishte ëndërruar një Shqipëri ku feja të mos ishte mur ndarës. Keqpërdorimi i mëvonshëm i vargut të tij është vetë mësimi që Faik Konica do të na e jepte: idetë e mëdha rrezikohen më shumë nga miqtë që i thjeshtojnë sesa nga armiqtë që i luftojnë.

Trashëgimia

Pashko Vasa i përket asaj radhe rilindësish — bashkë me poetin shqiptar të çdo besimi — që e ndërtuan kombin me fjalë para se ai të kishte shtet. Si Naum Veqilharxhi me abetaren, ashtu edhe Vasa me një poemë të vetme, dëshmoi se në Rilindje letërsia bënte punën e politikës. Një funksionar osman, guvernator i Libanit, katolik nga Shkodra që shkroi në frëngjisht e italisht — dhe pikërisht ai i dha gjuhës shqipe një nga vargjet që asnjë shqiptar nuk e ka harruar. Kjo është ironia më e bukur e biografisë së tij, dhe ndoshta përkufizimi më i saktë i vetë shqiptarisë: e përbërë nga shumësia, e bashkuar nga fjala.

Burimet:

• Robert Elsie, Albanian Literature: A Short History (I.B. Tauris, 2005), kapitulli mbi Rilindjen.
• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania — zëri «Vasa, Pashko».
• Jan Urban Jarník, Zur albanesischen Sprachenkunde (Lajpcig, 1881) — botimi i parë i poemës O moj Shqypni.
• Pashko Vasa, La vérité sur l'Albanie et les Albanais (Paris, 1879).

— Redaksia ZHURMA