Arbër dhe Arbanon: kur u shfaq emri i shqiptarëve

Çdo komb e ka një çast kur emri i tij del nga heshtja e shekujve dhe shkruhet, më në fund, me dorë të huaj në një kronikë të largët. Për arbërit — për ne — ai çast nuk është një datë e vetme, por një vijë e gjatë që nis në hartat e Aleksandrisë antike dhe mbërrin, e plotë dhe e padyshimtë, në penën e një princeshe bizantine. Emri Arbër nuk u shpik në mesjetë; ai u rizbulua. Dhe historia e tij është historia e një populli që, edhe kur sundohej nga perandori të tjera, kurrë nuk e humbi emrin që e bashkonte.

Rrënja antike: Albanoi-t e Ptolemeut

Burimi më i hershëm i njohur që e shkruan këtë emër është gjeografi i madh i Aleksandrisë, Klaud Ptolemeu, rreth vitit 150 të erës sonë. Në veprën e tij Gjeografia ai përmend një fis ilir të quajtur Albanoi (Ἀλβανοί), me një qendër të quajtur Albanopolis. Studiuesit e vendosin këtë qendër diku midis lumenjve Mat dhe Shkumbin, në Shqipërinë e sotme qendrore; gërmadhat e Zgërdheshit pranë Krujës janë identifikuar si vendndodhja më e mundshme.

Ky është një fakt që meriton qetësi dhe jo zhurmë. Albanoi-t ishin një fis i vetëm midis shumë fiseve ilire — nuk ishin "i gjithë populli" në shekullin II. Por emri i tyre, sikurse ndodh shpesh në histori, do të mbijetonte fiset fqinje dhe një ditë do të bëhej emri i të gjithëve. Lidhja midis ilirëve të lashtësisë dhe arbërve të mesjetës nuk është një trill romantik; ajo lexohet edhe te vijimësia ilire dhe, mbi të gjitha, te dëshmia e fortë e vijimësisë gjuhësore me shqipen. Emri është vetëm fija e parë e një liteari shumë më të trashë.

Rikthimi në shekullin XI: Atalejati dhe revoltat

Pas Ptolemeut, emri zhduket nga dokumentet për shtatë-tetë shekuj — jo sepse populli u zhduk, por sepse perandoritë që shkruanin historinë kishin sy për kryeqytetet, jo për malet. Ai rishfaqet në shekullin XI te historiani bizantin Mihail Atalejati, që shkroi Historinë e tij rreth viteve 1079–1080. Atalejati përmend Arbanitët (Arbanitai) si nënshtetas të dukës së Durrësit, dhe flet për pjesëmarrjen e tyre në një kryengritje më 1078.

Studiuesit kanë qenë me të drejtë të kujdesshëm: një përmendje e mëparshme e "Albanoi-ve" për ngjarjet e vitit 1043 është e diskutueshme, sepse mund t'u referohet normanëve të Siçilisë me një emër arkaik. Konica do të na këshillonte këtu pikërisht këtë maturi: të mos e zgjasim dorën pas çdo rreshti që na pëlqen. Por përmendja e vitit 1078 është e padiskutueshme — dhe ajo na jep arbërin e mesjetës, të gjallë, me emër, brenda hapësirës që sot e njohim si Arbëria mesjetare.

Anna Komnena dhe Arbanoni si tokë

Dëshmia më e qartë vjen nga një grua. Anna Komnena, e bija e perandorit Aleks I Komnen (1081–1118), në veprën e saj madhështore Aleksiada shkruan për Arbanitët e krahinës së Arbanonit, që luftonin kundër normanëve gjatë mbretërimit të të atit. Këtu emri nuk është më vetëm i një populli, por edhe i një vendi: Arbanoni — një krahinë malore perëndim të liqenit të Ohrit dhe në luginën e sipërme të Shkumbinit, me qendër rreth Krujës.

Ky kalim nga fisi te toka e pastaj te populli është thelbi i çështjes. Kur një emër bëhet emër vendi, ai ka zënë rrënjë; kur bëhet emër populli, ai ka fituar. Pikërisht nga ky bërthamë do të lindte më vonë shteti i parë arbëror — Principata e Arbërit, e themeluar rreth vitit 1190 nga arhonti Progon — që e mori emrin drejtpërdrejt nga kjo krahinë.

Nga Albanoi te Arbër: udha e një tingulli

Gjuhëtarët e ndjekin udhën e fjalës me një saktësi pothuajse muzikore. Rrënja alban-, përmes dukurisë së rotacizmit — kthimit të tingullit n në r, një tipar i mirënjohur i toskërishtes — jep arban-, arbar-, arbër-. Kështu, në greqishten mesjetare populli quhej Albanoi dhe Arbanitai; në latinishten mesjetare Albanenses dhe Arbanenses. I njëjti emër, vetëm i veshur me rroba të ndryshme alfabetesh.

Dhe ja një hollësi që nuk duhet harruar: Arbër dhe arbëresh ishin emrat me të cilët populli e quante veten deri në fund të mesjetës — shumë kohë para se fjala shqiptar të mbizotëronte në shekullin XVIII. Prandaj sot bashkësitë më të vjetra që u shkëputën para atij ndryshimi e ruajnë ende emrin e lashtë: arbëreshët e Italisë dhe arvanitët e Greqisë e quajnë veten ende me emrin që Anna Komnena shkroi para nëntë shekujsh. Kjo nuk është rastësi — është kujtesë e ngurtësuar në gjuhë.

Çfarë na mëson emri

Historia e emrit Arbër është, në një kuptim, e gjithë historia jonë në miniaturë: një bërthamë e lashtë ilire, një heshtje e gjatë nën perandori, një rishfaqje kokëfortë në shekullin XI, dhe një vijimësi që mbijeton edhe sot në gojën e diasporave më të vjetra. Konica thoshte se një komb njihet jo nga sa lart e ngre zërin, por nga sa thellë i ka rrënjët. Emri ynë i parë i shkruar — i kapur nga një gjeograf grek, i ringjallur nga një kronist bizantin, i përjetësuar nga një princeshë — është një rrënjë e tillë: e qetë, e thellë, dhe e patundur.

Burimet:

• Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania (Scarecrow Press), zërat "Albanoi", "Arbanon", "Names of the Albanians".
• Anna Komnena, Aleksiada (Alexiad), libri për luftërat kundër normanëve gjatë sundimit të Aleks I Komnenit.
• Mihail Atalejati, Historia (rreth 1079–1080), përmendjet e Arbanitëve.
• Klaud Ptolemeu, Gjeografia (rreth 150 e.s.), përmendja e Albanoi-ve dhe Albanopolis.
• Encyclopædia Britannica, "Albania: History" dhe zëri "Albanian language".

— Redaksia ZHURMA