Letërsia e Kosovës: zëri tjetër shqip

Ka një të vërtetë të thjeshtë që historitë e shkruara në Tiranë e harrojnë me lehtësi: fjala shqipe nuk u shkrua vetëm në një shtet. Ndërsa Shqipëria zyrtare mbyllej brenda kufijve të vet, përtej kufirit verior — në Kosovë, nën Jugosllavinë socialiste — lindte një degë tjetër e të njëjtës peme, e cila do të jepte disa prej frytëve më të bukur që ka pasur ndonjëherë letërsia shqipe. Kjo është historia e një zëri që nuk pati as akademi në fillim, as gjuhë të lejuar plotësisht, as liri — dhe që pikërisht prej kësaj mungese nxori një intensitet që Tirana, e mbytur nën realizmin socialist, nuk e arriti dot.

Mekuli dhe themelet mbi gërmadha

Pas Luftës së Dytë Botërore, Kosova doli e copëtuar dhe pothuajse pa shkrim shqip të lejuar. Burimi i parë ligjor i fjalës ishte gazeta Rilindja, që doli për herë të parë më 12 shkurt 1945 në Prizren — e para gazetë në gjuhën shqipe në Jugosllavi, e cila do të bëhej edhe shtëpia botuese kryesore e kombit në Kosovë. Mbi këtë themel të hollë u ngrit figura e parë e madhe: Esad Mekuli (1916–1993), të cilin studiuesi Robert Elsie e quajti "ati i poezisë moderne shqiptare në Jugosllavi".

Mekuli ishte njeri i një kohe pa luks. Veteriner nga zanati, redaktor nga thirrja, ai themeloi më 1949 revistën letrare Jeta e Re dhe e drejtoi atë deri më 1971 — dy dekada gjatë të cilave kjo revistë ishte praktikisht i vetmi vatër ku një autor i ri kosovar mund të shihte emrin e vet të shtypur. Vargu i Mekulit — i ashpër, i drejtpërdrejtë, i ngarkuar me dhembjen e një populli të nëpërkëmbur ("Fjalë prej zjarri", do ta quante një vëllim) — vendosi tonin: poezia këtu nuk do të ishte zbukurim, por dëshmi.

Universiteti që ndryshoi gjithçka

Pika e kthesës erdhi më 1969–1970 me themelimin e Universitetit të Prishtinës. Për herë të parë, një brez i tërë mund të studionte në shqip, të lexonte teori bashkëkohore, të dilte nga provincializmi i imponuar. Liberalizimi i kushtetutës jugosllave të 1974-s, që i dha Kosovës autonomi të zgjeruar, hapi një dritare frymëmarrjeje. Brenda saj lulëzoi ajo që sot e quajmë brezi i artë i letërsisë kosovare.

Paradoksi është i thellë dhe meriton të thuhet pa hipokrizi, ashtu siç do ta thoshte Konica: pikërisht kur Tirana e mbyste letërsinë e vet nën dogmën e realizmit socialist, Prishtina — me gjithë censurën jugosllave — gëzonte një liri estetike më të madhe. Kosovarët lexonin Kafkën, Borgesin, simbolistët; ata mund të ishin modernë. Dhe ishin.

Brezi i madh: Podrimja, Shkreli, Pashku, Qosja

Në qendër të këtij brezi qëndron Ali Podrimja (1942–2012), nga Gjakova — pa dyshim poeti kosovar me jehonën më të gjerë ndërkombëtare. Vëllimi i tij Lum Lumi (1982), i shkruar gjatë sëmundjes së leukemisë së të birit, është një nga librat më të mëdhenj të poezisë shqipe të shekullit. Bisedë me djalin që po ikën dhe meditim mbi vdekjen e qëndresën, ai shndërroi dhembjen private në alegori kombëtare; simbolizmi i tij i kursyer ishte edhe një mënyrë për t'i shpëtuar censurës duke thënë gjithçka.

Pranë tij ecnin Azem Shkreli (1938–1997), poet i maleve të Rugovës dhe i një lirizmi krenar; Din Mehmeti (1932–2010), klasik i vargut bashkëkohor; dhe Beqir Musliu, prijësi i poezisë hermetike kosovare. Në prozë, gjeniu i vetmuar ishte Anton Pashku (1937–1995), nga rrëzë maleve të Hasit — tregimtar e dramaturg eksperimental, i krahasuar me Kafkën, Orwell-in e Musil-in, studiues i hollë i psikikës njerëzore. Pashku është prova më e mirë se letërsia kosovare nuk ishte thjesht patriotike: ajo ishte, kur deshi, e vështirë, moderne, universale.

Mendja kritike e brezit ishte Rexhep Qosja (1936–2026), historian e teoricien i letërsisë në Universitetin e Prishtinës, autor i romanit Vdekja më vjen prej syve të tillë (1974) — vepër që i zgjeroi kufijtë e romanit shqip dhe u përkthye në frëngjisht, italisht, gjermanisht e shumë gjuhë të tjera. Qosja ishte njëkohësisht ndërgjegjja teorike dhe zëri publik i një kombi pa shtet.

Letërsia si qëndresë

Pas demonstratave të 1981-shit dhe sidomos pas heqjes së autonomisë më 1989, fjala shqipe në Kosovë u kthye sërish në akt qëndrese. Kur shkollat e universiteti shqip u nxorën jashtë sistemit zyrtar dhe arsimi vijoi nëpër shtëpi, letërsia mbeti një nga pak hapësirat ku kombi mund të fliste me vetveten. Vargu i kursyer i Podrimjes, alegoria e Pashkut, eseja e Qosjes — të gjitha mbartën nën sipërfaqe atë që nuk mund të thuhej hapur. Kjo është e njëjta rrugë e gjatë drejt lirisë që e përshkuam te historia politike e Kosovës: kultura eci përpara ushtrisë.

Pas luftës së 1999-s dhe pavarësisë së 2008-s, letërsia kosovare hyri në një epokë të re — më e lirë, më e hapur ndaj botës, me emra si Mehmet Kraja e Eqrem Basha që e lidhin brezin e madh me sotmen. E megjithatë trashëgimia mbetet: Kosova provoi se shqipja nuk kishte nevojë për një shtet që t'i jepte madhështi. I duhej vetëm liria — qoftë edhe e vjedhur, qoftë edhe e rrezikshme — për të shkruar. Ky është "zëri tjetër" shqip: i lindur nga mungesa, i rritur nga qëndresa, dhe sot, më në fund, i lirë.

Burimet:

• Robert Elsie, History of Albanian Literature dhe albanianliterature.net (profilet e Esad Mekulit, Ali Podrimjes, Anton Pashkut, Din Mehmetit)
• Wikipedia: "Esad Mekuli", "Ali Podrimja", "Rexhep Qosja", "Azem Shkreli", "Anton Pashku", "Rilindja (newspaper)", "University of Pristina (1969–1999)", "Literature of Kosovo"
• RTSH English, "Remembering Ali Podrimja — Kosovo's Master of Modern Poetry"
• KOHA.net, "Rexhep Qosja – iluministi i mendimit dhe i letrave shqipe"
• "Contemporary Albanian Literature in Kosovo (Now and Here)" (ResearchGate, 2021)

— Redaksia ZHURMA