Zyra e Qosjes do të bëhet muze: ASHAK e IAL kujtojnë eruditin

Të premten, 24 prill 2026 — ditën e shpallur zisë kombëtare — dy institucione akademike mblodhën njerëzit e shkencës rreth veprës së Rexhep Qosjes. Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës (ASHAK) mbajti mbledhje komemorative. Pastaj Instituti Albanologjik i Prishtinës bëri të njëjtën. Dhe nga sesioni i IAL-it lindi propozimi: zyra ku Qosja punoi dhe mendoi për dekada të shpallet hapësirë muzeore.

Propozimi është gjest i duhur. Por ai vjen pas ceremonisë — dhe kjo është pyetja që mbetet hapur: çfarë bën institucioni kur festiviteti mbaron?

Institucioni që ndërtoi institucione

Rexhep Qosja e drejtoi Institutin Albanologjik. Ishte anëtar i rregullt i ASHAK-ut. Shkroi mbi gjysmë shekulli kritikë letrare, ese, romane dhe studime gjuhësore. Porosia e Madhe — studimi i tij mbi Naim Frashërin — i dha albanistikës shqiptare një prej analizave kyçe të Rilindjes Kombëtare si projekt letrar dhe politik. Zëdhënësi i popullit të ndaluar dokumentoi luftën intelektuale ndaj shtypjes jugosllave — dhe u bë titull-simbol për rolin e vetë autorit.

Që nga 1992, Qosja ishte ndër të parët që artikuloi konceptin "komb i ndarë" — formulimin teorik mbi të cilin u ndërtua debati mbarëshqiptar i dekadave të mëvonshme. Agim Vinca, shkrimtar dhe kritik letrar, e cilëson atë "polemistin më të madh të kulturës shqiptare pas Faik Konicës e Fan Nolit." Sipas Vincës, ajo që e bëri Qosjen figurë të papërsëritshme nuk ishte vetëm talenti, por disiplina: "Punonte edhe 18 orë në ditë — gjuhën shqipe dhe letërsinë i shihte si dy faktorët kryesorë integrues të kombit shqiptar."

Çfarë thanë ASHAK dhe IAL

Kryetarja e ASHAK-ut, Justina Shiroka Pula, nuk u mjaftua me ngushëllim rutinë. "Akademik Qosja ishte më shumë se një shkrimtar. Ai ishte një institucion në vete, një zë i fuqishëm i arsyes kritike dhe një mbrojtës i palëkundur i së vërtetës. Humbja e tij nuk është vetëm humbje e letërsisë dhe e kulturës sonë — ajo përmban humbje të madhe kombëtare, një zbrazëti që prek ndërgjegjen intelektuale të të gjithë shqiptarëve kudo që ndodhen," tha Shiroka Pula.

Nga Akademia e Shkencave e Shqipërisë, sekretarja shkencore Anila Hoda e quajti Qosjan "erudit i rrallë" të kulturës mbarëshqiptare dhe vuri në dukje rolin e tij në Konferencën e Rambujesë — ku ishte anëtar i delegacionit shqiptar — si "kontribut të drejtpërdrejtë në proceset që përcaktuan lirinë dhe pavarësinë e Kosovës." Akademia Shqiptare e kishte zgjedhur anëtar të jashtëm: mirënjohje formale ndaj opusit të tij ndërkufitar.

Kryeministri Albin Kurti, duke folur në ASHAK, e quajti Qosjen "luftëtar i pendës, artikulues i palodhur i ideve" dhe theksoi se studimet e tij për Rilindjen — bashkë me angazhimin publik të viteve '80-'90 — "përgatitën dy breza shqiptarësh për përballjen politike dhe shoqërore" që duhej ardhur.

Kujtesa si vendim, jo si simbol

Zyra e Qosjes si hapësirë muzeore do të thotë: këtu mendoi njeriu — ja ku krijoi. Është gjest i drejtë dhe i vonuar njëkohësisht. Por kujtesa shkencore ka kosto — dhe financimi i propozimit nga Ministria e Kulturës nuk është konfirmuar deri tani. Ky nuk është detaj i vogël. Qosja la pas vete dhjetëra vëllime, korrespondencë, shënime pune, debate të pabotëra. Ruajtja e arkivit letrar dhe kritik të tij kërkon vendim institucional, jo vetëm ceremonial.

Ndërkohë, pyetja nuk është nëse do ta kujtojmë. Pyetja është nëse do të kemi institucione të fuqishme sa të ruajnë opusin e tij dhe të debatojnë mbi të. Qosja punoi 18 orë në ditë. Kujtesa që i takon kërkon të njëjtën seriozitet.

Burim: Gazeta Express, Koha, Koha (Agim Vinca)

— Redaksia ZHURMA