Ypi hyn në Akademinë Amerikane — në javën që humbi Qosja

Në javën kur Kosova dhe Shqipëria varrosën akademikun Rexhep Qosja — njërën prej penave kryesore të albanologjisë moderne, rilindasin e fundit siç e quajti Izet Mexhiti në ngushëllimet e tij — një tjetër zë intelektual shqiptar hyri në një nga institucionet më të vjetra akademike të botës. Filozofja Lea Ypi, profesore e teorisë politike në London School of Economics, u zgjodh anëtare e Akademisë Amerikane të Arteve dhe Shkencave, institucion i themeluar në vitin 1780 në Kembrixh, Masaçusets — në të njëjtin dimension historik ku nisnin debatet për Republikën e sapoformuar amerikane.

Rasti është domethënës edhe pse nuk ishte planifikuar si koincidencë. Ndërsa Kuvendi i Shqipërisë mbajti të enjten një minutë heshtjeje për Qosjen — një heshtje e gjysmuar nga bojkoti i opozitës — lajmi për Ypin erdhi nga ana tjetër e Atlantikut. Akademia Amerikane e Arteve dhe Shkencave, me mision të shpallur që në shekullin XVIII "për të avancuar artet dhe shkencat në shërbim të interesit, dinjitetit dhe lumturisë së një shoqërie të lirë e të pavarur", zgjedh çdo vit rreth 250 anëtarë të rinj mes studiuesve, shkrimtarëve dhe artistëve. Anëtarësia është për jetë dhe nuk kalon me vota të kota — është një vlerësim akumulues që nuk blihet.

Çfarë ka shkruar Ypi

Kontributi i saj është i njohur edhe jashtë qarqeve filozofike. Global Justice and Avant-Garde Political Agency (Oxford, 2012) e nisi në kartografinë e teorisë politike bashkëkohore. Por libri që e kaloi Kanalin e Anglisë dhe u përkthye në mbi dyzet gjuhë ishte Free: Coming of Age at the End of History (2021), memuar filozofik mbi fëmijërinë në Tiranën e fundit të viteve ’80 dhe tranzicionin e dhunshëm të viteve ’90. Në Shqipëri u botua me titullin E lirë. Është e rrallë që një libër filozofik shqiptar të hyjë në listat e njëkohshme të New York Times dhe Guardian, dhe Ypi është sot e para që e ka bërë këtë.

Zëri që zgjodhi Akademia

Në reagimin e saj publik, Ypi nuk u ndal te prestigji. Ajo e lexoi zgjedhjen si thirrje — "për të vazhduar mbrojtjen e vlerave të Iluminizmit dhe për të ndarë përgjegjësinë në përballjen me fanatizmin dhe dogmatizmin në çdo formë". Kjo shkruhet sot në një moment kur pavarësia politike e universiteteve amerikane është nën trysni nga administrata federale, kur liria e kërkimit shkencor problematizohet publikisht, dhe kur vetë roli i dijes në jetën publike — qoftë në Uashington, qoftë në Tiranë — përballet me skepticizëm dhe me instrumentalizim.

Tingulli i këtyre fjalëve, i dëgjuar në javën që varroset Qosja, nuk është i rastësishëm për lexuesin shqiptar. Qosja vetë, në esetë e tij politike të viteve ’90 dhe 2000, kishte këmbëngulur se intelektuali shqiptar duhet të qëndrojë jashtë oborreve — qoftë atyre të pushtetit, qoftë atyre të partive që bëjnë thirrje për uniformitet mendimi. Në testamentin që publikoi nipi i tij të enjten, Qosja kërkoi që varrimi i tij të bëhej pa politikanë, pa rituale fetare, pa media. Ishte refuzim i fundit. Ypi, në një gjuhë tjetër akademike, thotë diçka të afërt: roli i intelektualit nuk është të bëhet dekor në rituale.

Dy rende, një vazhdimësi

Do të ishte i lehtë — dhe i pasaktë — kushti i hierarkisë: Qosja si përfundim, Ypi si fillim. Ajo vazhda që Qosja trashëgoi nga Konica, Faiku, Poradeci dhe iluministët e viteve ’50 në Institutin Albanologjik — vazhda e shkrimit albanologjik në shqipen e tij — nuk e vazhdon Ypi. Vepra e Ypit është në anglisht, gjermanisht, italisht; qarkullon në botime universitare që Qosja nuk i hapi kurrë. Dy rende të ndryshme kulturore, që nuk zëvendësojnë njëra-tjetrën.

Por të dy emrat na kujtojnë të njëjtën gjë: se krahu intelektual shqiptar, kur punon seriozisht me veten, arrin deri te institucionet më të vjetra të botës. Qosja deri te Instituti Albanologjik — që ai vetë drejtoi për dekada. Ypi deri te Akademia e Kembrixhit, e Masaçusets. Kur njëri zë heshtet, nuk do të thotë që gjuha humbet. Do të thotë që kërkon vend ku të flasë më tutje.

Çfarë rrezikohet kur këto zëra zbehen ose tërhiqen në margjina? Jo prestigji — ai ricikohet. Rrezikohet kapaciteti i një kulture të vogël për të prodhuar mendim që e kupton bota. Dhe kapaciteti i saj për të ruajtur autonominë e dijes nga ato që Ypi quajti "fanatizmi dhe dogmatizmi në çdo formë". Javën tjetër në Kuvendin e Kosovës do të hapet Libri i Zisë për Qosjen. Në Kembrixh të Masaçusetsit, pak ditë pas, do të mbahet ceremonia e pranimit të anëtarëve të rinj të Akademisë. Të dyja faqe — të së njëjtës libër jo të mbyllur.

Burim: Portalb

— Redaksia ZHURMA