Kolosi i fundit intelektual — kush e trashëgon zërin e Qosjes?

"Kombi shqiptar kudo që jeton, ka marrë lajmin me pikëllim për ndarjen nga jeta të kolosit tonë të fundit intelektual, Rexhep Qosjes." Kështu shkroi Glauk Konjufca, zëvendëskryeministër i Kosovës dhe ministër i Punëve të Jashtme. Jo "një nga figurat". "Kolosi i fundit."

Kjo formulë — e përdorur edhe nga të tjerët — ngre pyetjen që askush s’po e bën hapur: po pas Qosjes, kush?

Konjufca e përshkroi më tej: "Për më shumë se gjysmë shekulli Rexhep Qosja ishte zëri i artikuluar me konsistencë i ndergjegjes sonë kombëtare. Shkencëtar, shkrimtar, akademik, profesor, veprimtar dhe kritik... gjatë viteve '80, në atë kohë kur ne ishim 'popull i ndaluar', profesor Qosja u shqua me guximin e tij të palëkundur për demaskimin e hapur të shtypjes së Serbisë mbi popullin shqiptar."

Ky është portret i saktë. Qosja nuk ishte vetëm akademik. Ai ishte dikush që fliste kur gjithçka tjetër qetësohej. Në Jugosllavinë e Tito-s, kur çdo kritikë drejt Beogradit ishte shkatërrim karriere. Në vitet '80, kur Serbia po bënte pastrim institucional në Kosovë. Në '90-at, kur bota hapi sytë. Në 2000-ët, kur shqiptarët duhej të vendosnin se çfarë komb do të jenë.

Konjufca shton: "Gjatë luftës së armatosur, Qosja e kishte të qartë se vetëm mbështetja e UÇK-së na rreshton në anën e duhur të historisë." Kjo është e rëndësishme historikisht — Qosja në vitet '90 nuk ishte i gjithë-pajtimeve të LDK-së me Rugovën. Ai kishte pozicione më të ashpra kombëtare. Kur UÇK-ja doli në skenë, ai u pa si interpretues i tij moral.

Por këtu qëndron boshllëku. Kush sot ka atë peshë? Ismail Kadare vdiq më 2024. Pas Kadaresë dhe Qosjes, figurat tona intelektuale që kanë autoritet mbarëshqiptar janë... pak. Rexhep Ismajli, Mehmet Kraja, Flamur Gashi — secili me kontribut. Por asnjëri nuk zë vendin që Qosja ngrinte në debate kombëtare.

Problemi nuk është i një brezi — është strukturor. Akademia e Shkencave e Kosovës, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, institutet albanologjike kanë humbur peshën publike. Intelektualët e sotshëm shpesh zhvillohen si zëra të një partie politike — e majtë ose e djathtë, pro-Kurti ose kundër-Kurti. Qosja nuk ishte i askujt. Ai ishte i vetes. Autoriteti i tij vinte nga puna, jo nga përafërsia.

Zhurma e thotë pa ëmbëlsira: ne nuk kemi më një "Volter të Gadishullit Ilirik". Kjo nuk është pyetje për të zgjedhur një tjetër — intelektualë nuk zgjidhen me dekret. Kjo është pyetje për pse ambjenti kulturor shqiptar sot prodhon më pak figura të këtij lloji. Përgjigjja është e vështirë. Por ajo fillon me respekt për punën e ngadaltë, për studimin që merr dekada, për heshtjen që prodhon libra, jo për zhurmën që prodhon ndjekës.

Qosja ia la këtë amanet. Le të përgjigjemi.

Burim: Lajmi

— Redaksia ZHURMA