Serbisht, para serbëve: fjalimi i Qosjes në Novi Sad, 1985

Dy ditë pas vdekjes së tij, mes luleve dhe fjalimeve zyrtare, një dokument i vitit 1985 filloi të qarkullonte nëpër rrjete: fjala e Rexhep Qosjes në takimin e shkrimtarëve jugosllavë në Novi Sad. Nuk ishte fjali protokollare. Nuk ishte mesazh ngushëllimi i kthyer mbrapsht. Ishte zëri i një njeriu të gjallë — të gjallë atëherë, të gjallë edhe sot — i cili dinte se çfarë rrezikte dhe foli prapë.

Javanews e ribotoi fjalimin pa komentar, sikur teksti të fliste vetë. Dhe flet.

Njeriu dhe armët e tij

Rexhep Qosja ishte, para çdo gjëje tjetër, historian letërsie. Studimet e tij Historia e letërsisë shqipe të romantizmit (1984) dhe Realja dhe zëri (1970) ia dhanë letërsisë shqiptare instrumentin teorik me të cilin mund ta lexonte vetveten politikisht. Me Pluralizmin politik (1991) dhe Çështjen shqiptare (1994) kaloi pa hezitim nga kritika letrare te teoria politike — duke argumentuar se çlirimi i kombit nuk mund të ndodhë pa bashkimin kulturor dhe institucional.

Ai ishte gjigant jo sepse ishte i rehatshëm, por sepse ishte i papërkulur. Shembulli i Novi Sadit e tregon këtë me qartësi të pakompromis.

Fjala që nuk priti rrethana të favorshme

Viti 1985 ishte vit i rëndë. Pas demonstratave të 1981-shit në Kosovë, aparati i sigurisë jugosllave kishte forcuar kontrollin mbi intelektualët shqiptarë. Në media serbe kishte nisur një valë artikujsh, feljtonësh dhe «studimesh» shkencore që falsifikonin historinë shqiptare dhe — kulmi — akuzonin shqiptarët për gjenocid ndaj serbëve në Kosovë.

Qosja zgjodhi të fliste serbisht. Jo si lëshim, por si taktikë: «Po ju drejtohem në gjuhën serbe që të mos më quaj dikushi si shkrimtar autoqefal, sepse besoj që asgjë autoqefale në këtë botë nuk ka, dhe jo që eventualisht ta marr ndonjë duartrokitje, sepse që më parë e di që kur ta dëgjoni fjalimin tim, s'do të ketë duartrokitje.»

Duke iu drejtuar auditorit jugosllav në gjuhën e tyre, i hoqi mundësinë pretekstit: se nuk e kuptonin, se e keqinterpretuan. Pastaj ia vuri drejtpërdrejt:

«Dje kemi dëgjuar këtu… se shqiptarët kanë bërë gjenocid mbi serbët në Kosovë! Gjenocid?! Për Zotin, në kë kanë mundur të bëjnë gjenocid shqiptarët, të cilët prej që kur dihet historia janë duke luftuar për të mbijetuar gjer në ditët e sotme?»

Dhjetëra shkrimtarë serbë ishin të pranishëm. Qosja dinte paraprakisht se nuk do kishte duartrokitje.

Ai katalogoi pastaj censurën e imponuar mbi krijuesit shqiptarë: mos përdor simbolin e shqiponjës, mos e thuaj fjalën «Shqipëri» jashtë kontekstit negativ, ki kujdes me ngjyrat e veshjes, frikësoju shkronjave «KR»... Listën e krahasoi me Jozef K-n e Kafkës te Procesi — të thirrur në çdo kohë, pa arsye, para gjyqit të pangjyrë. Dhe mbylli me besim të thyer por të qëndrueshëm: «Të jesh intelektual shqiptar sot do të thotë të besosh që megjithatë gjithmonë nuk mund të jetë kështu.»

Çka zbulon ky moment

Qosja vdiq me 90 vjeç. Arkivi i tij akademik është i pasur, komemoratat institucionale janë mbajtur — ASHAK e quajti «luftëtar i pendës», i cili «s'i druhej polemikës». Por fjalimi i Novi Sadit tregon diçka që burokracia komemorative nuk e regjistron dot: guximin specifik të qëndruarit kur salla është armiqësore, kur nuk ka fitim politik dhe kur fjalët mund të kushtojnë.

Sot, shteti i Kosovës e nderon me ditë zie kombëtare, me libra zie dhe fjalime ceremoniale. Por asnjë nga politikanët që shkruan sot në librat e zisë nuk ka qëndruar ndonjëherë para një auditori armiqësor për t'u kundërvënë, në gjuhën e tij, akuzave ndaj popullit shqiptar. Qosja e bëri këtë kur nuk kishte asgjë politike të fitonte dhe shumë të humbte.

Deri në mbyllje të këtij artikulli, kryeministri Kurti nuk ka komentuar veçanërisht fjalimin e Qosjes në Novi Sad apo krahasimin e guximit intelektual të atij brezi me atë të politikanëve të sotëm.

Çfarë rrezikohet

Zërat si Qosja janë të rrallë jo sepse lloji s'lind, por sepse institucioni nuk i kultivon. ASHAK-u, Instituti Albanologjik, universitetet e Kosovës dhe Shqipërisë — sa prej tyre prodhojnë sot intelektualë që do flisnin para auditorëve armiqësorë si foli Qosja në Novi Sad? Sa e paguajnë si kosto institucionale guximin e qëndruarit?

Qosja nuk la trashëgimtarë strukturorë. La metoda: armë letrare, argumente historike, guxim gjuhësor. Pyetja nuk është kush e zëvendëson — ai nuk mund të zëvendësohet. Pyetja është nëse trashëgimtarët e tij institucionalë e kanë lexuar mirë.

Burim: Javanews, Gazeta Express

— Redaksia ZHURMA