Ngushëllimi që nuk fsheh mospajtimin — Berisha për Qosjen

Në ngushëllimet shqiptare, vdekja shpesh funksionon si gomë: fshin mospajtimet e viteve, lë pas vetëm formulën e kanonit — kolos, figurë, zë i kombit. Qysh nga e enjtja, kur akademiku Rexhep Qosja u nda nga jeta në moshën 89-vjeçare, fjalori zyrtar ka ecur pikërisht në atë shteg: minutë heshtje në Kuvendin e Shqipërisë, ditë zie shtetërore e shpallur nga ushtruesja e detyrës së Presidentes Albulena Haxhiu, Libër Zie që hapet sot në hollin e Kuvendit të Kosovës. Një liturgji e njohur, e matur, e pastruar.

Postimi i ish-kryeministrit shqiptar Sali Berisha në Facebook bën diçka tjetër.

"Pavarësisht nga kundërshti, mospajtime dhe vlerësime të ndryshme që kam patur me Prof. Rexhep Qosen, kam ruajtur dhe do ruaj gjithmonë respektin dhe mirënjohjen time ndaj tij", shkroi Berisha të enjten, duke e cilësuar Qosjen si "kolos" të kulturës shqiptare dhe duke kujtuar rolin e tij si "zëri publik i vetëm i fuqishëm i shqiptarëve pa zë e të shtypur të Kosovës nga pushtuesi serb". Fjalia e mesme — ajo që pranon kundërshtinë — është rrallë e shkruar në këtë zhanër.

Çfarë thotë një ngushëllim që nuk harron

Ngushëllimet politike shqiptare janë, për shumicën e rasteve, ushtrime kompozicioni: një sipërfaqe e lëmuar, ku asnjë cep i biografisë së të vdekurit nuk duhet të gërvishtet nga një kujtim më i ngurtë. Kur një ish-kryeministër shkruan "kundërshti" në të njëjtin paragraf me "respekt", ai po ndryshon regjistrin. Po e pranon se Qosja nuk ka qenë një statujë e përbashkët — ka qenë një zë që qëllonte edhe drejt tij, drejt politikës që ai përfaqësonte, drejt zhvillimeve që ai drejtonte.

Qosja ishte, mes të tjerash, autor i tri vëllimeve të Historisë së letërsisë shqipe — Romantizmi (1984–1986), të romanit Vdekja më vjen prej syve të tillë (1974), dhe për gati një dekadë drejtues i Institutit Albanologjik të Prishtinës. Ishte, njëherësh, autor i eseve dhe polemikave që prekën drejtpërdrejt lojtarët politikë të Tiranës dhe Prishtinës në tridhjetë vitet e fundit — pozicione që nuk i pëlqenin të gjithëve, dhe që disa i quajtën të papërshtatshme, të tepruara, ose thjesht të gabuara.

Berisha e pranon se ka qenë një prej atyre që nuk u pajtua. Por e pranon edhe si fakt, jo si ankesë.

Çfarë mbetet e palejuar

Ka edhe kufij në atë çka pranohet. Ngushëllimi i Berishës e mbështet Qosjen kryesisht në terrenin më të sigurt të biografisë së tij: zëri për Kosovën e shtypur, mbështetja për UÇK-në, kritikat "ndaj zhvillimeve në Kosovë dhe në Shqipëri" (pa i emërtuar). Pjesa që mbetet në hije — polemikat e gjata për identitetin kombëtar, për marrëdhëniet fe-komb, për të cilat Qosja publikoi libra të tërë — nuk zihet në gojë.

Kjo nuk është çudi. Në ngushëllim nuk lexohet bibliografia e plotë. Por është e dobishme të shihet se çfarë vazhdon të mbetet e pashqiptueshme edhe kur vdekja supozohet të ketë hapur portat e kujtesës. Arkivi që po formohet këto ditë — fjalimet, homazhet, Librat e Zisë — do të kujtojë Qosjen e çështjes kombëtare para Qosjes polemist. Do t'i lëmojë skajet.

Pse ka rëndësi

Institucionet e kujtesës — akademitë, muzetë, edicionet e veprës së plotë — nuk lindin nga ngushëllimet. Por ato marrin me vete tonin e parë: cilat pjesë të veprës do të ribotohen shpejt, cilat do të vonojnë, cilat esenë e një figure do ta zëvendësojnë me frazat e lehta që u thanë në ditët e para.

Fjalia e Berishës — "kundërshti, mospajtime dhe vlerësime të ndryshme" — është një çelës i vogël. Nëse mbyllet në momentin kur u shkrua, ishte thjesht një nënshkrim i zakonshëm. Nëse hapet më gjerë, nga të tjerë, mund të bëjë që Qosja i polemikës të mos humbet në Qosjen e monumentit. Një intelektual që ka ndarë opinione me fjalë të thurura nuk duhet të kujtohet si një zë pa kundër-zë.

Për këtë, duhet më shumë se minuta heshtjeje. Duhet që të paktën disa nga kundërshtarët e tij të jenë gati, si Berisha, të thonë me emër se ku nuk u pajtuan. Jo për të rifilluar polemikën — për të pranuar se polemika ekzistoi.

Burim: Bota Sot, Bota Sot

— Redaksia ZHURMA