Libri i Zisë: nënshkrimet që amaneti nuk i kërkoi

Të premten, më 24 prill 2026, Kosova hyri në Ditë zie shtetërore. Në hollin e Kuvendit, që nga ora 08:45 deri në 16:00, qëndroi i hapur Libri i Zisë në nderim të akademik Rexhep Qosjes. E para që e nënshkroi ishte ushtruesja e detyrës së Presidentes, njëkohësisht kryeparlamentarja, Albulena Haxhiu. Pas saj erdhi kryetari i AAK-së Ramush Haradinaj me grupin e tij parlamentar, pastaj deputetët e PDK-së. Familja e të ndjerit nuk ishte e pranishme — ashtu siç ishte amaneti i fundit i Qosjes, që ceremonia e varrimit të bëhej private, «pa medie, pa lule», siç raporton RTV21.

Një ritual që ndodh në mungesë të të nderuarit

Libri i Zisë është një ritual i njohur i shtetit modern: një vëllim ku institucionet, partitë dhe miqtë e shkruajnë emrin e tyre përballë emrit të një të vdekuri. Funksiononte mirë në kohën kur shkrimi me dorë mbetej dëshmi e pranisë. Sot ai ka rëndësi tjetër: secila firmë është një lëvizje publike, një pranim institucional se figura në fjalë «na takon». Kur figura në fjalë ka kërkuar shprehimisht të mos i takojë askujt, kontradikta hapet vetvetiu.

Qosja, që për dekada ka qenë një zë i pavarur — herë i shqetësuar nga partia në pushtet, herë në kundërshti me Akademinë, herë i largët nga rrethet rilindëse të Tiranës — ka kërkuar të largohet po aq i shtruar. Shteti, përkundrazi, ka zgjedhur t'i krijojë një ceremoni të hapur. Holli i Kuvendit nuk është vendi që do të kishte zgjedhur autori i Vdekja më vjen prej syve të tillë për t'u përshëndetur publikisht.

Vepra që mbetet në librari, jo në libër

Trashëgimia e Qosjes nuk është pyetje e mëngjesit të 24 prillit. Ai ishte drejtor i Institutit Albanologjik në Prishtinë në vitet '70, autor i një Historie të letërsisë shqipe në tre vëllime (1984–1989) që ende mbetet referencë në katedrat letrare, romansier i një gjeneracioni që mësoi t'i thotë gjuhës shqipe edhe ato gjëra që mësuesit e mëparshëm i thoshin më të fshehura. Polemikat e tij me Kadarenë në Realiteti i shpërfillur (2006) janë sot tekste që studiohen si dokumente të një periudhe. Strategjia e bashkimit shqiptar mbeti një hartë intelektuale për një projekt që politika nuk e zbatoi.

Kjo është vepra që do të mbetet në librari — pavarësisht se kush e nënshkroi librin sot.

Kush kujdeset për Institutin?

Rituali i sotëm hap edhe një pyetje që nuk kërkon nënshkrime: kush kujdeset për Institutin Albanologjik tani? Për bibliotekën e Qosjes? Për arkivin e tij personal me korrespondencë gjysmëshekullore me intelektualët shqiptarë në Tiranë, Shkup, Tetovë, Romë, Shtutgart? Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës (ASHAK) e ka quajtur «personalitet të jashtëzakonshëm të kulturës mbarëshqiptare»; tani vjen pjesa e vështirë — institucionalizimi i veprës. Kush përgatit një botim të plotë? Kush e digjitalizon? Kush e mban gjallë në kurrikulat e Filologjikut?

Të nënshkruash në një Libër Zisë merr pesë sekonda. Të mbash gjallë një vepër merr buxhete shumëvjeçare dhe vullnet të vazhdueshëm institucional.

Çfarë zbulon momenti

Holli i sotëm i Kuvendit zbulon dy gjëra. E para: shteti kosovar ka mësuar mirë gramatikën e ceremonive shtetërore — flamuri, libri, fjala e shkurtër, rendi i nderit. E dyta: nuk ka mësuar ende të dëgjojë kur dikush kërkon të mos ceremonohet. Kontradikta nuk është e hidhur — është thjesht aty, e palarë.

Familja u tërhoq në heshtje. Politika u paraqit. Vepra mbeti aty ku e kishte lënë autori — në bibliotekë, në katedër, në polemikë. Ndoshta kjo, në fund, është ndarja më e drejtë: shteti ka rituale, familja ka dinjitet, libri mbetet të lexohet.

Burim: Telegrafi, RTV21, Bota Sot

— Redaksia ZHURMA