Peleshi për Qosjen: "mendja më prodhimtare ndër shqiptarë"

Niko Peleshi, kryetar i Kuvendit të Shqipërisë, shkroi në rrjetet sociale: "Sot ndoshta mendja më prodhimtare ndër shqiptarë, ndaloi së menduari." Dhe pastaj: "I dhimbshëm lajmi për ndarjen fizike nga jeta të Rexhep Qoses. Një intelektual i përmasave mbarëkombëtare e përtejkombëtare, atdhetar i pashoq dhe shkrimtar i pakohë."

Kjo është formula më e matur e ditës. Peshon fjalën. Nuk e rutinon. Nuk e zvogëlon.

"Mendja më prodhimtare" — vlerësim sasior për një njeri që shkroi dhjetëra vepra. Qosja ka lënë pas romane, drama, ese, studime letrare, kritika, polemika politike. Bibliografi e gjerë sa pak bashkëkohorëve shqiptarë. Peleshi e njeh këtë.

"Atdhetar i pashoq" — fjalë që sot përdoret lehtë. Por Peleshi e specifikon: Qosja ishte atdhetar që nuk kishte shok. Ishte vetëm. Kur mbrojti standardin e gjuhës 1972 — vetëm kundër disa zërash në Prishtinë. Kur mbrojti bashkimin kombëtar të shqiptarëve në vitet 2000 me "Ideologjinë Shqiptaro-Madhe" — vetëm kundër shumë zërash, përfshirë Ismail Kadarenë në një polemikë të famshme. Qosja nuk ishte burrë i fraksioneve; ishte burrë i pozicioneve.

"Shkrimtar i pakohë" — fjala më subtile. Ajo nuk thotë "i madh", thotë "i pakohë". Pra, që nuk i përket kohës së tij në kufizimet e saj. Që lexohet pas 50 vitesh po aq qartë. Që ka vepra që, edhe pse prodhuar në një kontekst specifik, kalojnë atë kontekst.

Mbledhur së bashku, mesazhi i Peleshit përcjell diçka që rrallë e gjejmë në deklaratat politike shqiptare: njeri i shkolluar që flet për një njeri tjetër të shkolluar, me peshë.

Për t'u nderuar edhe më tej ky detaj: Peleshi është nga e majta tradicionale shqiptare, nga një parti që nuk ka pasur gjithnjë marrëdhënie të lehta me Qosjen. Qosja, në shumë raste, kritikoi pushtetet e të gjitha ngjyrave politike. Mesazhi i Peleshit, kështu, ka edhe një dimension shpirtëror — ai e nderon intelektualin pa u përpjekur ta përvetësojë si "të sajin".

Kontrastoni me disa reagime që ndodhin në rrjet gjatë ditëve të tilla. Ka ato që përdorin vdekjen e një figure për të promovuar një axhendë politike. Ka ato që e reduktojnë figurën në një copëz biografike të përshtatshme. Ka ato që e mbajnë distancën kur figura është e paqartë politikisht. Peleshi zgjodhi rrugën e katërt: e mori seriozisht.

Zhurma e thotë me dashje: kur flasim për institucione albanologjike, për ASHAK, për ASHSH, për Institutin Albanologjik të Prishtinës, për departamentet e letërsisë shqipe — ne flasim për një ekosistem që ka prodhuar figura si Qosja, Kadarenë, Dritëro Agollin, Ismajlin. Ai ekosistem nuk është automatik. Ka nevojë për mbështetje buxhetore, për edukim në shkolla, për përkthime në gjuhë të huaja, për financim hulumtimesh.

Fjalët e Peleshit janë të mira. Por nderimi i vërtetë për Qosjen do të jetë: një buxhet i ri për albanologjinë. Jo komunikatë.

Burim: ATSH

— Redaksia ZHURMA