Dita e Zisë për njeriun që refuzoi ceremoninë

Në Hollin e Kuvendit të Republikës së Kosovës, të premten më 24 prill 2026, u hap Libri i Zisë në nderim të akademik Rexhep Qosjes. Ushtruesja e Detyrës së Presidentes, Albulena Haxhiu, arriti në orën 08:45, firmosi e para dhe, nëpërmjet një dekreti të nënshkruar natën që shkoi, e shpalli këtë ditë Ditë zie shtetërore në gjithë Kosovën. Institucionet ulin flamujt në gjysmë-shtizë; radiot dhe televizionet publike ndryshojnë programin; dhe një radhë e heshtur zyrtarësh, studentësh dhe qytetarësh pritet të kalojë para portretit të shkrimtarit deri në mbyllje.

Një detaj i hollë, që lë pak të fliten të tjerët për atë që në të vërtetë kërkoi i ndjeri: Qosja u varros të enjten, më 23 prill, në një ceremoni familjare, pa ritual fetar dhe pa praninë e autoriteteve zyrtare. Kështu e kishte kërkuar ai — një amanet i qartë, i shkruar, që familja e zbatoi pa shmangie. Shteti, pra, mban sot zi publike pas një varrimi që iu refuzua atij vetë.

Ky kontrast nuk është një detaj estetik. Është një mosmarrëveshje e thellë mes dy gramatikave të përkujtimit — ajo e shtetit, që ka nevojë për ceremoni publike për të ndërtuar panteone, dhe ajo e shkrimtarit, i cili dinte se vepra e mbijeton ritualin dhe nuk kërkon xhubleta shtetërore për të mbetur.

Kush nderohet dhe si

Rexhep Qosja (1936–2026) ishte njëri prej zërave të paktë që mbajti në këmbë një traditë të caktuar të kritikës letrare shqipe të shekullit XX — atë ku vepra lexohet politikisht dhe politika përgjigjet letrarisht. Monografia Asdreni — jeta dhe vepra (1972), studimi voluminoz Prej tipologjisë deri te periodizimi (1979) dhe Porosia e madhe — monografi për Naim Frashërin (1986) e bënë të domosdoshëm në tekstet universitare të gjuhës dhe letërsisë. Romani Vdekja më vjen prej syve të tillë (1974) mbetet ndër pak vepra të prozës shqipe të atij viti që ende lexohet pa nënshkrim historik. Më pas erdhi polemika e viteve 2000 me Ismail Kadarenë — ajo Realiteti i shpërfillur e Qosjes (2006) — që i shkaktoi armiq dhe një lexueshmëri të re, sepse e kthente letërsinë sërish në debatin publik.

Në Kuvend, sot, firma e parë në Libër ishte e Haxhiut. Pasojnë anëtarë të Qeverisë, përfaqësues të ASHAK-ut, të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë dhe të Institutit Albanologjik të Prishtinës, ku Qosja shërbeu si drejtor nga 1978 deri më 1982. Libri do të mbetet i hapur për dorëshkrime përgjatë ditës.

Çfarë thotë kjo ditë për kulturën institucionale

Dekreti presidencial për Ditë zie është një mjet që në Kosovë përdoret me kursim: e fundit për një figurë kulturore kishte qenë për Ibrahim Rugovën në 2006. Shpallja e 24 prillit si ditë zie për një akademik — pra jo për një president ose një hero lufte — është akt që duhet matur. Ose shteti po mëson ta vendosë njeriun e letrave në panteonin e tij publik, ose po huazon prestigjin e të ndjerit për një moment politik që nuk e ka. Të dyja lexime janë të hapura.

Problemi është se një shtet që vendos Librin e Zisë për Qosjen është, po në atë çast, një shtet pa president të zgjedhur, me një Kuvend që ende nuk ka konstituuar gjithë strukturat, dhe me një Institut Albanologjik që kërkon buxhet shtesë për të ruajtur arkivat. Autoriteti simbolik i ditës së sotme nuk i mbulon mungesat materiale të javës së kaluar.

Çfarë rrezikohet kur shkrimtari shkon

Biblioteka personale e Qosjes — mijëra volume, korrespodencë me kolegë të Parisit, Zagrebit, Tiranës, si dhe dorëshkrime të pabotuara — ende nuk ka njoftim publik për destinacion. Ka një zakon të hidhur në rajon: bibliotekat e akademikëve ndahen mes trashëgimtarëve, ose kalojnë në institucione që s’kanë kushte arkivimi, dhe brenda një dekade zhduken. Nëse ASHAK-u dhe Instituti Albanologjik nuk marrin iniciativë të shpejtë për një fond të veçantë Rexhep Qosja, më e mira e atij arkivi do të humbasë para se Libri i Zisë të mbyllet.

Dita e sotme do të kalojë. Flamujt do të ngrihen sërish nesër. Mbetja është më e rëndësishme se ceremonia: cilat vepra të Qosjes ribotohen; cili institut merr arkivin; cila gjenerata studentësh lexon Strategjia e bashkimit shqiptar (1998) pa e ngatërruar me sllogan; cila redaksi e boton kritikën e tij pa redaktuar mospajtimet. Shteti mund të mbajë zi në një ditë. Kultura e dorëzon veten në dekadën tjetër.

Qosja u varros siç e donte — pa kaq. Sot, shteti mbush atë heshtje me firma. Vepra do të mbijetojë edhe heshtjen edhe firmat. Pjesa tjetër varet nga kush i hap librat, jo librin.

Burim: Telegrafi, "Sot ditë zie në Kosovë, në nderim të jetës dhe veprës së Rexhep Qosjes"; RTV21, "Ditë zie sot në Kosovë, bëhen nderime shtetërore për Qosjen".

— Redaksia ZHURMA