Dita e Librit pa Qosjen — amaneti që heshti zhurmën

Moment. Të enjten, 23 prill, libraritë e Kosovës dhe të gjithë gjeografisë shqiptare shfaqnin postera për Ditën Botërore të Librit. Në të njëjtën ditë, në orët e pasdites, u bë i ditur lajmi: akademik Rexhep Qosja, 89 vjeç, ishte ndarë nga jeta — dhe ishte varrosur tashmë, në një ceremoni aq private sa familja njoftoi pas faktit. Amaneti i tij, i daktilografuar dhe i publikuar nga nipi, Valjet Rexhepi, e thoshte shkurt: "Meqenëse jam kujdesur të jetoj thjesht, ashtu thjesht dua të jem edhe i varrosur." Pa ritual fetar, pa fjalime, pa lule, pa prani zyrtare.

Kush ishte. Qosja nuk ishte figurë periferike e letrave shqipe — ishte një nga boshtet e tyre. I lindur më 25 qershor 1936 në Vuthaj të Malit të Zi. Tezën e doktoratës e mbrojti më 1971 mbi Asdrenin. Drejtor i Institutit Albanologjik të Prishtinës, anëtar i rregullt i ASHAK-ut, anëtar nderi i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Autor i mbi tridhjetë vëllimeve: Panteoni i rralluar (1973), Vdekja më vjen prej syve të tillë (1974), Anatomia e kulturës (1976), Porosia e madhe (1986), Populli i ndaluar (1990), Fjalori demokratik (1997), Çështja shqiptare (1998), Ideologjia e shpërbërjes (2006). Më 2010, Instituti Albanologjik botoi kompletin në 29 vëllime. Laureat i çmimit "Pjetër Bogdani" dhe i dekoratës "Nderi i Kombit".

Çfarë zbulon rasti. Rastësia e kalendarit nuk është rastësi — është pasqyrë. Dita e Librit është dita kur shteti kulturor flet më fort për librat: dita e postereve, e leximeve publike, e takimeve në libraritë zyrtare. Qosja, në amanetin e tij të daktilografuar, kërkoi saktësisht atë që shteti nuk mund ta ofronte: heshtje. Fadil Grajçevci, ushtrues detyre i drejtorit të Institutit Albanologjik dhe mik i kahershëm, i tha Kohës: "Profesori nuk e ka dashur gjuhën zmadhuese... Shpeshherë e ka parë që vdekjet e personaliteteve janë keqpërdorur." E kishte parë skenarin — varrimet e intelektualëve të shndërruara në teatër politik — dhe preferoi të ikte pa skenë.

Shkrimtari Ag Apolloni, ish-student i tij, shkroi të enjten: "Profesori është larguar më 23 prill, kështu që ai për çdo vit do të kujtohet nga lexuesit e tij pikërisht në këtë Ditë të Librit." Nga tani e tutje, 23 prilli mban një shenjë të dytë në kalendarin e Kosovës — jo vetëm Dita e Librit, por dita kur autori që refuzoi të festohej zgjodhi të ikë.

Çfarë vihet në rrezik. Blerina Rogova-Gaxha, drejtoreshë e Bibliotekës Kombëtare të Kosovës dhe dikur studente e tij e estetikës, e quajti Qosjen "një prej emrave të mëdhenj të mendimit kritik letrar në Kosovë, Shqipëri dhe në të gjitha trevat shqiptare". Por humbja më e fshehtë është institucionale: Qosja përfaqësonte një mënyrë të intelektualizmit publik — modelin e rilindësit — që merrte të mirëqenë se shkrimtari ka autoritet moral në debatin publik. Arben Hoxha, po ashtu i Institutit Albanologjik, e përshkroi qëndrimin e tij: "Nuk dëshironte të krenohej në kohë të mira pasi nuk dëshironte të rrëzohej në kohë të vështira."

Polemika e vitit 2006 me Kadarenë për identitetin shqiptar ishte shembulli më i njohur i asaj mënyre: dy shkrimtarë, pozicione publike, argumente të njëmendta për kush është shqiptari. Kur një shkrimtar i atij peshimi ikën, dhe tjetri është larguar tashmë (Kadareja, korrik 2024), fusha mbetet për polemistë më të lehtë dhe për rrjetet sociale. Ajo që mban së bashku korpusi prej 29 vëllimesh është një pretendim i saktë — se letrat shqipe janë arenë unike ndërmjet Kosovës, Shqipërisë, Maqedonisë dhe diasporës. Ky pretendim do dikë që ta mbajë. Në Ditën e Librit 2026, ai dikush doli në heshtje nga salla.

Burim: Koha, Koha

— Redaksia ZHURMA