ASHAK: "personalitet i jashtëzakonshëm i kulturës mbarëshqiptare"

Akademia e Shkencave dhe Arteve e Kosovës (ASHAK) e mori lajmin e vdekjes së Rexhep Qosjes pikërisht kur ishte duke zhvilluar një aktivitet të përbashkët me Akademinë e Shkencave të Shqipërisë — në Tiranë. Detaj që ka simbolikë të fortë: dy akademitë shqiptare bashkë, kur një nga figurat e tyre më të mëdha po ikte.

ASHAK shkroi: "Akademik Rexhep Qosja përfaqësonte një personalitet të jashtëzakonshëm të kulturës mbarëshqiptare, studiues i përkushtuar, shkrimtar dhe intelektual me ndikim të gjerë në zhvillimet shkencore, letrare dhe shoqërore."

Fjala kyç: mbarëshqiptare. Jo "e kulturës shqiptare", jo "e kulturës kosovare", jo "e kulturës kombëtare" me ambiguitet. Mbarëshqiptare. Kategori që, në leksikun e ditëve tona, po humbet kuptim.

Qosja e mbrojti gjithë jetën këtë kategori. Në Kongresin e Drejtshkrimit 1972 ishte nga ata që mbrojtën standardin e njësuar, kundër zërave që donin autonomi gjuhësore kosovare. Në veprën e tij për letërsinë shqipe, e trajtoi hapësirën letrare si një — nga Kadareja në Tiranë deri te Martin Camaj në emigracion, nga Migjeni deri te Azem Shkreli. Në polemikat politike — përfshirë "Ideologjia Shqiptaro-Madhe" që u bë referencë e gjerë — ai argumentoi pandashmërinë e shqiptarëve edhe kur ajo politikisht kushtonte.

Sot, ajo kategori po rrezikohet. Prishtina e Tirana po kthehen në dy qendra që flasin më pak me njëra-tjetrën se sa me kryeqytetet europiane të mëdha. Studentët shqiptarë të Kosovës, Maqedonisë, Malit të Zi, Preshevës, Arbëreshët në Italisë, Arvanitët në Greqisë — janë në hulli të ndara, me politika shtetërore të ndara, me strategji diaspore të ndara. Një shkrimtar nga Tetova mezi gjen botues në Tiranë. Një studiues nga Tirana mezi promovohet në Prishtinë. Një poet arbëresh që shkruan shqip — injorohet nga të dyja.

Qosja ishte figurë që e shtynte këtë fragmentim prapa. Ajo gjë ishte autoriteti i tij kryesor — më i madh se ndonjë libër i tij i veçantë. Ai i bindte njerëzit se "mbarëshqiptaria" nuk ishte patriotizëm retorik; ishte akt intelektual ditor.

Kur ASHAK-u e nderon "kulturën mbarëshqiptare", po tenton të ruajë ndjekjen e një tradite. Por institucionalisht, është më e vështirë. Pa figura si Qosja që e mbrojnë këtë kategori në debate, kuptimi i saj zbehet. Akademitë kanë anëtarë, por nuk prodhojnë zëra publikë. Publikimet akademike — edhe ato më të mirat — shkojnë në biblioteka, jo në shtypin e ditës.

Zhurma e thotë pa rrotullim: "mbarëshqiptaria" është sot kategori që po humbet mbrojtësit. ASHAK e përdori sot me nderim. Por nesër, kush do e përdorë? Kush do argumentojë pse tre autorë në tre shtete duhet të lexohen si një traditë e vetme? Pa përgjigjen, fjalët bëhen formalitete.

Qosja u mundua deri në fund. Tani s'është më. Vepra që la, "do të mbetet burim referimi dhe frymëzimi," shkruan ASHAK. Le të jetë. Por referimi kërkon lexues. Frymëzimi kërkon veprim. Të dyja janë detyra për ne.

Burim: Bota Sot

— Redaksia ZHURMA