7 vjet e guri: Muzeu i Durrësit riçelet, BE paguajti

Sot, 28 prill 2026, Muzeu Arkeologjik i Durrësit çeli sërish dyert. Pas shtatë vjetësh heshtje — mes rrënojave të tërmetit të nëntorit 2019 — arkivi material i qytetit të Dyrrachiumit u kthye. Tre kate, 3.200 artefakte, dhe një emër që nuk harrohet: Bukuroshja e Durrësit, mozaiku legjendar i shekullit III pas Krishtit, i cili kthehet në vendlindje pas shumë vitesh.

Muzeu është i themeluar në vitin 1951. Koleksioni fillon me periudhën parahistorike dhe mbaron me shek. IV pas Krishtit — artefakte nga sitin antik të Dyrrahut, qytetit ku Iliria, Greqia, Roma dhe Bizanti kanë lënë shtresa mbi shtresa gjurmësh. Nga amforat greke të shekullit V para Kr., deri te mozaikët romakë, deri te skulpturat hellenistike — ky muze ka qenë, dhe sërish âsht, arkivi më i plotë i trashëgimisë iliro-shqiptare në formë materiale.

Dyrrachium ishte porti kryesor i Adriatikut Lindor — rrugëkryq midis botës mesdhetare dhe gadishullit ballkanik. Atje zbarkuan legjionet romake. Atje kaloi Via Egnatia. Atje mbretëreshja Teuta mbrojti pavarësinë ilire kundër ekspansionit romak. Muzeu âsht ndërtuar mbi këtë kujtesë — jo si koleksion dekorativ, por si dëshmi fizike e ekzistencës.

Tërmeti i 26 nëntorit 2019 — 6.4 në shkallë Rihter, 51 të vdekur — e goditi Durrësin gjatë natës. Muzeu pësoi dëme serioze. Dhe mbeti i mbyllur. Shtatë vjet.

Çka nxjerr sot kjo çelje?

Restaurimi u bë i mundur falë programit EU4Culture të Bashkimit Europian — program që ka mbuluar rikonstruksionin e 23 objekteve të trashëgimisë kulturore të dëmtuara nga tërmeti. Kryeministri Rama ishte i pranishëm në ceremoni dhe e pranoi hapur: Ka ende disa objekte në proces, por është bërë një punë transformuese e cila flet vetë.

Ambasadori i BE-së, Silvio Gonzato, u shpreh: Solidariteti është një parim themelor i BE — ky program nuk ka të bëjë vetëm me restaurimin e monumenteve, por edhe me rigjallërimin e peizazhit kulturor të Shqipërisë pas tërmetit shkatërrues.

Kjo âsht çlirimi diplomatik i një fakti të thjeshtë: muzeu arkeologjik më i madh i Shqipërisë nuk u restaurua me burime shtetërore. Tërmeti preku objektin në 2019 — shteti shqiptar nuk mundi t'i garantojë restaurim pa ndihma të jashtme. Europa mbylli boshllëkun. Kjo s'âsht kritikë ndaj Ramës personalisht — as kjo ceremoni nuk e meriton atë lexim të ngushtë. Por fakti mbetet: institucionet kulturore shqiptare ndodhen në një gjendje ku çdo dëmtim fizik kthehet automatikisht në krizë ekzistenciale. Nuk ka fond sovran për trashëgiminë. Nuk ka mekanizëm shpëtimi të pavarur nga donatorët ndërkombëtarë.

Ministri Blendi Gonxhja ngriti gjatë ceremonisë edhe një detaj tjetër: Godinës kanë dashur t'i rrëmbejnë edhe titullin e pronësisë, të cilin me mundim ia garantuam në vitin 2024. Ky detaj tregon sa e brishtë ka qenë themeli juridik i këtij institucioni.

Çka gjendet në rrezik

Muzeu riçelet me 33 punonjës — 17 të rinj mes tyre, restaurues, arkeologë, ciceronë. Për 15 ditë, hyrja âsht pa pagesë. Bukuroshja — mozaiku i shekullit III pas Kr., i ekspozuar për dekada larg Durrësit — kthehet fizikisht atje ku u zbulua. Ky âsht akt simbolik: kujtesa materiale kthehet tek vendi i origjinës.

Arkeologu Vangjel Toçi, të cilin ministri Gonxhja e veçoi si kontributues kyç, i ka kushtuar dekada dokumentimit të siteve arkeologjike të Ilirisë. Vepra e tij — sikurse muzeu vetë — ekziston jo sepse shteti e ka mbrojtur sistematikisht, por sepse njerëzit e kanë mbajtur gjallë edhe pa burime. Sot pavijone të rikonceptuara me teknologji lejojnë udhëtimin në kohë brenda Dyrrachiumit.

Por rreth Shqipërisë, dhjetëra objekte të tjera trashëgimie të dëmtuara nga tërmeti vazhdojnë të presin. Kur arkivi ilirik mbyllet shtatë vjet, nuk mbyllet vetëm ndërtesa — mbyllet akumulimi i një gjeneratë arkeologësh e restauruesish, mbyllen hulumtimet e studentëve, ekspozitat ndërkombëtare, bashkëpunimet me sitet homologe europiane.

Dyert janë hapur sot. Bukuroshja âsht shtëpi. Durrësi kishte edhe muzeun etnografik — një tjetër institucion mes trashëgimisë dhe presionit turistik. Pyetja mbetet: si ruhet kjo herën tjetër, pa pritur shtatë vjet dhe donatorë të huaj?

Burim: Vizion Plus, ABC News Albania, ATSH

— Redaksia ZHURMA