Martin Camaj — gegnishtja si zgjedhje modernisti

Në vitin 1978, në Mynih, në kulmin e ftohtë të Luftës së Ftohtë, një profesor i shqipes në Universitetin Ludwig-Maximilian botoi një roman të quajtur Rrathë. Libri i kishte marrë pesëmbëdhjetë vjet autori; tri ciklet e tij quheshin Uji, Zjarri dhe Gjaku; proza ishte në gegnishten letrare të veriut katolik shqiptar — një gjuhë që, në Tiranën e vitit 1978, ishte zyrtarisht shuar nga rregullimi gjuhësor i 1972-shit, i cili kishte shpallur toskërishten si bazë të vetme të shqipes standarde. Autori nuk ishte te Ministria e Arsimit; ishte në Bavari prej tridhjetë vjetësh. E kishte ruajtur një gegë letrare në një bibliotekë germane. Kritika shqipe e sotme e konsideron Rrathë si romanin e parë psikologjik shqiptar. Është edhe akti më i qartë ku gegnishtja bëhet zgjedhje modernisti, jo rezidue dialektor.

Jeta. Martin Camaj lindi më 21 korrik 1925 në Temal të Shkodrës, në lugina e Drinit, në një familje fshatare katolike. Mësimet e para i mori te jezuitët e Kolegjit Saverian në Shkodër, shkolla më e fortë humanistike e Veriut para se regjimi komunist t'i mbyllte. Më 1948, tre vjet pas ardhjes së Hoxhës në pushtet, arratiset në Jugosllavi në moshë njëzet e tre vjeçare. Nga Beogradi, ku fillon studime albanologjike, kalon në Itali dhe merr diplomën në Sapienza të Romës më 1960, me një tezë mbi Mesharin e Gjon Buzukut (1555), librin e parë të botuar në shqip. Kjo tezë nuk është dekoracion — linguistika e tij historike do të mbetet po aq e rëndësishme sa poezia. Më 1961 shkon në Gjermani. Më 1969 fillon të japë mësim në Universitetin e Mynihut; më 1970 merr profesoratin e albanologjisë. Aty qëndron deri më 1990. Nga vitet '70 jetonte në Lenggries, një fshat në Alpet e Bavarisë. Vdiq atje më 12 mars 1992, 66 vjeç.

Vepra. Camaj ishte dyfishtë — poet dhe linguist — dhe shpesh të dy funksionet punonin së bashku. Përmbledhjet e para poetike — Nji fyell ndër male (Prishtinë, 1953) dhe Kanga e vërrinit (Prishtinë, 1954) — u botuan tek shqiptarët e Kosovës, të cilët e mirëpritën si zë të papritur të veriut. Pastaj erdhi Djella (1958), një novelë e shkurtër lirike; Legjenda (1964); Lirika mes dy moteve (1967); Njeriu më vete e me tjerë (1978); Rrathë (1978); Dranja (1981); dhe, si libri i fundit i rëndësishëm, Karpa (1987), një roman distopian i vendosur në vitin 2238 — një tekst i çuditshëm shkencor-fiksional që pa mbështetjen e letërsisë së Mynihut nuk do të ishte shkruar kurrë nga një shqiptar.

Dranja (1981) është libri më i veçantë i opusit dhe tregon se ku arrin Camaj kur i lirohen duart. Është një volum prozë poetike, i ndërtuar si një cikël madrigalesh — jo madrigale formale, por forma të reja që ruajnë tingullin dhe ngjeshjen e tyre. Dranja vetë është një breshkë femër, me emrin dialektor të fshatit të autorit — Drandë, trajtë e emrit Rosa. Libri është meditim për jetën e ngadaltë, për vetminë, për shikimin e botës nga poshtë lart, për kohën që rrjedh mbi një krijesë që nuk e kupton plotësisht kohën. Kjo duket e vogël. Nuk është. Dranja është një nga librat më të bukur që ka prodhuar letërsia shqipe e shekullit XX dhe një nga më pak të lexuarit.

Gegnishtja si vendim politik dhe estetik. Camaj nuk shkroi në gegnisht për "rezistencë" të ngushtë. Ai shkroi në gegnisht sepse ishte gjuha e tij dhe sepse, si linguist, e dinte se zgjedhjet gjuhësore të Tiranës së 1972-shit ishin më pak natyrore e më shumë politike se sa pretendonin. Kur standardi i ri hiqte gjysmën e pasurisë leksikore shqipe — format e kohës së ardhshme me kam me dhe do me, shumësit në -j, paskajoren e shkurtër — Camaj i mbante ato si mjete artistike që funksiononin. Nuk ishte folklorik; ishte modernist që refuzonte të humbiste instrumentet e tij. Ky është mësimi më i vazhdueshëm që lë: standardi gjuhësor është çështje kulturore, jo vetëm teknike. Kush e ka gegnishten në gojë dhe shkrimi sot ka arsye ta mbajë — jo si dekor, por si zgjerim i shqipes letrare.

Rrethi i Mynihut dhe albanologjia. Camaj ishte pjesë e një grupi të vogël studjuesish të shpërndarë mbi Europë — Eqrem Çabej në Tiranë, Idriz Ajeti në Prishtinë, Agnija Desnickaja në Leningrad, dhe Camaj vetë në Mynih — që mbajti albanologjinë gjallë gjatë Luftës së Ftohtë. Ai redaktoi serinë Albanische Forschungen (Wiesbaden, Harrassowitz), të cilën e drejton deri në vdekje. Ka shkruar një gramatikë të shqipes në gjermanisht, studime për gegnishten e Dukagjinit, dhe ka qenë mësuesi i disa albanologëve të brezit të dytë perëndimor. Në këtë kuptim, trashëgimia e tij nuk është vetëm poetike — është infrastrukturë e shkencës së gjuhës.

Nga të fillosh. Nëse je i ri me Camajin, fillo me Dranja — është libër i shkurtër dhe në prozë, pra më pak kërkues fillimisht sesa poezia e tij lirike. Pastaj Rrathë, për të kuptuar çfarë do të thotë "roman psikologjik" në një gegë letrare të shekullit XX. Për poezinë, merre Lirika mes dy moteve ose antologjinë Selected Poetry (Nju Jork, 1990, përkthyer nga Leonard Fox), e cila ka tekstin shqip paralel. Mos e hap librin duke pritur folklor. Hape si të hapje një vëllim të Çelanit ose të Ungaretit. Ajo çka do të gjesh, do të ngjallet me tingujt e gegnishtes.

Trashëgimia. Camaj u kthye në Shqipëri vetëm si libër, kurrë si trup — vdiq në Bavari më '92, vetëm dy vjet pasi regjimi që e kishte përjashtuar ra. Në shkollat shqipe ai është ende pak i pranishëm; në Kosovë, më shumë. Është një nga ata autorë që letërsia shqipe ende s'ka mbaruar ta integrojë plotësisht, ndoshta sepse integrimi i plotë do të kërkonte të pranonim se pjesa më e mirë e modernizmit tonë letrar u shkrua jashtë territorit dhe jashtë standardit. Pranimi i kësaj nuk është humbje. Është njohje e gjerësisë së kombit. Camaj shkroi në Lenggries dhe është po aq shqiptar sa ai që shkroi në Tiranë.

Burim: Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Martin_Camaj); Albanian History (albanianhistory.org/albanianliterature/authors_modern1/camaj.html); Telegrafi (telegrafi.com/en/dranja-cikli-jetesor); AbeBooks (Selected Poetry, Leonard Fox, NYC 1990); Open Library (openlibrary.org/authors/OL182175A). — Redaksia ZHURMA