Ismail Kadare — shkrimtari i dy totalitariumeve

Më 1975, Ismail Kadare botoi një poemë të quajtur Në mesditë Byroja Politike u mblodh. Pas saj, ata që dinin t'i lexonin shenjat e regjimit e kuptuan menjëherë: autori ishte mbaruar. Poema — e njohur më vonë si Pashallarët e kuq — tallej me burokracinë komuniste dhe, sipas një leximi të kujdesshëm, e dehte Enver Hoxhën si një Zeus të drejtë që i qëronte "pashallarët" e korruptuar dhe e rivendoste komunizmin autentik. Ky ishte Kadare në versionin e tij më të rrezikuar dhe më të dykuptimshëm: një tekst që njëkohësisht sulmonte aparatin dhe i shtrinte dorën diktatorit. E dërguan për një kohë në punë manuale në një fshat të Beratit. S'e pushkatuan. E botuan prapë.

Kjo është skena nga e cila duhet lexuar opusi i tij, jo nga sallonet e Parisit ose nga skena e Bukerit të vitit 2005. Kadareja shkroi pjesën më të mirë të librave të tij brenda një prej regjimeve më të mbyllura të shekullit XX — dhe i shkroi në mënyrë të tillë që ata të zbrisnin në brendësi të sistemit pa e thyer kaluesin.

Jeta në një paragraf. Ismail Kadare lindi më 28 janar 1936 në Gjirokastër, qytet gurësh që do t'i kthehej si dekor gjithë jetës dhe që ishte edhe qyteti i lindjes së Hoxhës. Studioi gjuhë-letërsi në Universitetin e Tiranës dhe pastaj në Institutin Gorki në Moskë, derisa Shqipëria u nda nga Bashkimi Sovjetik më 1961. Kthyer në Tiranë, iu kthye gazetarisë letrare dhe më 1963 botoi Gjenerali i ushtrisë së vdekur, romanin që do t'ia hapte rrugën Parisit. Jetoi si shkrimtar i autorizuar deri më 1990, kur kërkoi azil politik në Francë disa javë para rënies zyrtare të regjimit. Ndau më pas jetën mes Parisit dhe Tiranës. Vdiq nga një atak në zemër më 1 korrik 2024, 88 vjeç, në një spital të Tiranës. Shtetit iu dha funeral solemn.

Veprat që mbeten. Katër libra janë ata që do të lexohen edhe për njëqind vjet të tjerë, dhe të katër janë nga periudha shqiptare. Gjenerali i ushtrisë së vdekur (1963) është një roman për një gjeneral italian që vjen në Shqipëri për të mbledhur eshtrat e ushtarëve të rënë në Luftën e Dytë — dhe zbulon se vendi ku erdhi si pushtues nuk ia jep as të vdekurit me lehtësi. Kronikë në gur (1971) është fëmijëria e Kadaresë vetë, e transformuar në një poemë në prozë për një qytet që i ndërron pushtuesit si mbulojat — italianë, gjermanë, partizanë — dhe që qëndron i paprekur mbi gurin e tij të lashtë. Ura me tri harqe (1978) është parabola për sakrificën njerëzore që mbart çdo ndërtim kolektiv — dhe, e lexuar ndryshe, për vendin që ndërtohet mbi një trup të murosur. Dhe mbi të gjitha, Pallati i ëndrrave (1981), ku Shteti Osman ka ngritur një ministri që mbledh, klasifikon dhe interpreton ëndrrat e nënshtetasve të tij, sepse në ëndrra fshihet qëllimi i vërtetë i individit. Kur u botua, 20,000 kopje ishin shpërndarë para se Byroja Politike të mblidhej për ta dënuar. Nuk ishte më e ndalueshme.

Kontesti: disident apo akomodues? Kjo është pyetja që nuk do të venitet — dhe që nuk duhet të venitet. Kadareja nuk ishte Solzhenicini. Nuk shkoi në burg; nuk u arratis me librat në valixhe; nuk botoi samizdat. Jetoi në Tiranë, drejtoi revista, mori çmime, qe deputet i Kuvendit Popullor për një mandat. Në të njëjtën kohë, asnjë shkrimtar tjetër brenda bllokut komunist — as Kundera, as Konrad, as Kiš — nuk e ka artikuluar me aq forcë strukturën vetë të regjimit totalitar sesa Kadareja te Pallati i ëndrrave, Piramida ose Nëpunësi i pallatit të ëndrrave. Ishte njëkohësisht brenda sistemit dhe jashtë tij.

E vërteta, siç shpesh ndodh, është më e ndërlikuar se etiketa. Kadare ishte një oportunist me talent gjenial, ose një gjeni me ndjesinë e rrezikut. Studiueset si Ani Kokobobo (Kansas) kanë argumentuar se rrëfimi i tij alegorik nuk ishte mbulesë për pajtim, por forma e vetme teknikisht e mundshme e kritikës brenda regjimit. Të tjerët — sidomos në diasporën e majtë shqiptare të '90-ës — e akuzojnë për heshtje në rastet më të rënda: Havzi Nela, Vilson Blloshmi, miqësi me aparatin. Të dyja leximet janë të pranishme në të njëjtën biografi. Pozicioni ynë: Kadareja shkroi brenda totalitarizmit dhe jashtë tij; vetëm pjesa e parë e opusit është ajo që do të mbetet. Pas '90-ës — Piramida (1992), Pasardhësi (2003), Aksidenti (2010) — ai shkroi shumë, por tingulli është i dobësuar, ndonjëherë i përsëritur, i shkëputur nga lënda që e bëri të madh.

Nga të fillosh. Nëse s'e ke lexuar Kadarenë, fillo me Kronikë në gur. Është libri i tij më i pakorruptuar nga pesha e statusit: një djalë në një qytet guri që e sheh botën të ndryshojë pa e kuptuar. Pastaj Pallati i ëndrrave — i cili nuk ka humbur as një ons aktualiteti në 2026, tani që çdo shtet demokratik ndërton vetë ministrinë e vet të ëndrrave. Gjenerali i ushtrisë së vdekur është më i qasshëm për lexuesin ndërkombëtar; në shqip tingëllon pak si vepër e përkthyer, sepse stili i tij zyrtar pastrohej gjithmonë në frëngjisht nga Jusuf Vrioni — një ironi e vetë veprës, që një nga penat më të mëdha shqiptare kalohej në kanonin botëror nëpërmjet një përkthyesi shqiptar që kishte qëndruar trembëdhjetë vjet në burgjet e Hoxhës.

Trashëgimia. Kadareja ishte nominuar për çmimin Nobel pesëmbëdhjetë herë dhe nuk e mori. Mori Bukerin Ndërkombëtar më 2005 (në ndarjen e parë të çmimit), Princin e Asturias më 2009, Neustadt-in më 2020. Më shumë se 40 gjuhë e botojnë. Në shqip, ai mbetet ende autori të cilin askush s'ka guxim ta prekë me kritikë serioze — gjë që është vetë problemi. Një autor nuk pastrohet nga adhurimi i pakushtëzuar; ai pastrohet nga lexuesit që dinë të dallojnë Kronikë në gur-in nga Darka e gabuar-i. Kjo punë e kritikës shqipe nis tani, pas vdekjes. Është punë dekadash. Ia vlen.

Burim: Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Ismail_Kadare); Britannica (britannica.com/biography/Ismail-Kadare); France 24 (france24.com/en/live-news/20240701-albania-s-kadare); Canongate; Booker Prize Foundation. — Redaksia ZHURMA