'I Humburi' i Kongolit: romani i vetëm shqiptar që qëndron brenda humbësit

Romani I Humburi i Fatos Kongolit nuk është roman rezistence. Nuk ka heronj të fshehur, nuk ka akte simbolike guximi. Protagonisti Thesar Lumi nuk bën asgjë të madhe — nuk tradhton dhe nuk lufton. Thjesht jeton, i shënuar nga sistemi si pasardhës i armikut, dhe Kongoli qëndron pranë tij me durimin e një dëshmitari të palodhur. Kjo zgjedhje — të mbetesh brenda heshtjes së personazhit, pa e shpëtuar me gjestin e fundit narrativ — është ajo çfarë e bën librin të pakthyeshëm.

Botuar në 1992, menjëherë pas rënies së komunizmit, I Humburi erdhi kur letërsia shqiptare duhej të vendoste çfarë të bënte me dekadat e errëta. Disa autorë zgjodhën mitin dhe alegorinë — Kadare e kishte bërë këtë me mjeshtëri. Kongoli, i lindur në 1944 dhe i rritur vetë nën peshën e klasifikimeve të sistemit, zgjodhi interioren. Zgjodhi frikën si klimë, jo si dramë.

Thesar Lumi bart stigmën e babait si një çelës që hap vetëm qelitë. Nuk mund të punojë ku dëshiron, nuk mund të dojë pa llogaritje, nuk mund të ëndërrojë pa numëruar koston. Por Kongoli nuk e paraqet këtë si ankim — e paraqet si mënyrë të qenurit. Thesari nuk ankohet. Thesari vëzhgon. Distanca ironike e personazhit nga jeta e vet — një humor i zymtë, një mosinteresim i mbrojtur — është portret i saktë i asaj çfarë komunizmi bënte me karakterin njerëzor para se ta shkatërronte.

Qendra e librit është Klara — gruaja që Thesari do dhe që martohet me një funksionar partie. Jo nga dashuria, por nga llogaritja. Kongoli nuk e gjykon Klarën, dhe kjo është bujaria e tij e vërtetë si shkrimtar. E kuptojmë zgjedhjen e saj si e kuptonin ata vetë: sistemi kishte mësuar njerëzit të dëshirojnë rrugën e qetë, dhe ajo ishte e arsyeshme. Heshtja e Thesarit pas kësaj skene — mosreaksioni, mungesa e zemërimit — është portret i frikës si gjuha e vetme të cilës sistemi ia kishte mësuar gramatikën.

Krahasimi me Kadarenë është i pashmangshëm, por edhe çorientues. Kadare shkruan figurën historike dhe mitin — personazhet e tij janë elementë të dramave kolektive. Kongoli shkruan njeriun e veçantë në kohën e zakonshme. Janë vënë si paralele edhe Kafka dhe Kamy, dhe ato janë të drejta, por të paplota. Humbja e Kongolit nuk është ekzistenciale në sensin francez — është gjeneracionale dhe historike. Është shqiptare, me gjithë peshën e kësaj fjale.

Çfarë i mungon ende letërsisë post-komuniste shqiptare është romani i njeriut të zakonshëm nën sistemin e jashtëzakonshëm — jo heroit, jo martirit, por atij që thjesht jetoi dhe u bë më i vogël. I Humburi është ky roman. Fakti që mbetet gati i panjohur jashtë Shqipërisë — pa përkthim anglisht, pa vëmendje akademike serioze perëndimore — nuk dëshmon mangësi të librit. Dëshmon mangësi të lexuesve. Kongoli e ka shkruar tashmë. Neve na mbetet ta lexojmë si duhet.

Burim: Fatos Kongoli, I Humburi, Shtëpia Botuese «Naim Frashëri», Tiranë, 1992
— Redaksia ZHURMA