Ibrahim Kodra: nga Ishmi te Brera, piktori që e nënshkroi botën shqip

Kur në shkurt të vitit 2006 Ibrahim Kodra u nda nga jeta në Milano, gazetat italiane e cilësuan «mjeshtër» dhe «neokubist», ndërsa ato shqiptare e quajtën, thjesht, «Pikaso shqiptar». Të dyja ishin të pjesshme. Kodra nuk qe as vetëm një emër i katalogëve milanezë, as vetëm hija e një tjetri. Ai qe djaloshi jetim i një fshati bregdetar që, përmes së vetmes derë që shteti i ri shqiptar mbante hapur — një burse — hyri në rrjetin e ngushtë të avangardës europiane dhe, ndryshe nga shumë të tjerë që tretën emrin në atë rrjet, e nënshkroi atë botë me dorën e vet: shqip.

Fshati, jetimi dhe dora që vizatonte

Ibrahim Kodra lindi më 22 prill 1918 në Ishëm, një fshat i vogël bregdetar afër Durrësit, bir i Muratit dhe Xhixhes. Nëna i vdiq herët dhe fëmijëria e tij u shënua nga varfëria e një Shqipërie ende pa shtet të konsoliduar. Talenti u shfaq herët: në një klasë vizatimi mori mësime nga skulptori Odhise Paskali, që në atë kohë (rreth 1929) po fillonte të formonte brezin e parë artistik të vendit — po ai Paskali që do të gdhendte më vonë monumentin e Skënderbeut. Përveç bojës, i riu merrej edhe me atletikë, me hedhjen e diskut dhe të çekiçit.

Sipas rrëfimit që shoqëron biografinë e tij, një prej vizatimeve të Kodrës i ra në sy oborrit mbretëror — emri i mbretëreshës Geraldinë përmendet shpesh në këtë pikë. Ishte një njohje modeste, por vendimtare: në një vend ku arti nuk kishte ende akademi, vëmendja e një mbrojtësi të fuqishëm ishte i vetmi urë drejt shkollimit.

Bursa e mbretit dhe rruga për në Brera

Në vitin 1938, njëzet vjeç, Kodra u largua përgjithmonë nga Shqipëria me një bursë të oborrit mbretëror për të studiuar artet e bukura në Itali. Nisi në Romë e më pas kaloi në Milano, në Akademinë e famshme të Arteve të Bukura të Brerës — zemra e formimit artistik italian. Largimi ishte i njëfishtë dhe përfundimtar: nga Shqipëria e vitit 1938 ai s'do të kthehej më i gjallë, veçse me vepra e me emër.

Koincidenca e historisë e kapi menjëherë: pak pas ardhjes së tij, Italia fashiste pushtoi Shqipërinë, dhe pastaj erdhi lufta. Kodra e kaloi këtë periudhë brenda botës artistike milaneze, duke e mbaruar Brerën dhe duke hapur, rreth vitit 1944, atelienë e vet të parë në Milano — qytet ku do të jetonte për më shumë se gjysmë shekulli.

Milano dhe rrjeti i avangardës

Milanoja e pasluftës ishte një kryqëzim i artit modern europian, dhe Kodra u fut plotësisht në të. Ekspozoi në Romë, Milano, Venecia, Paris, Cyrih, Shtutgart, Palermo, Napoli, Nju-Jork, Prishtinë e gjetkë, duke u bërë një prej pak emrave shqiptarë të pranishëm në qarkullimin ndërkombëtar të galerive. Katalogët e kohës e vendosnin krah figurave si Renato Guttuso, Lucio Fontana e Marc Chagall.

Prej këtu lindi edhe epiteti më i përhapur për të. Në vitin 1948, gjatë një takimi ndërkombëtar për paqen në Romë, Kodra u njoh me Pablo Pikason dhe të dy u gjendën në ekspozita e rrethe të përbashkëta. Fama e «mikut të Pikasos» e ndoqi tërë jetën; sa i thellë ishte në të vërtetë ai raport mbetet i diskutueshëm, dhe vetë burimet e trajtojnë me kujdes. E sigurt është se Kodra lëvizte në po atë rrjet ku lëviznin emrat e mëdhenj të kohës — dhe kjo, për një djalë të ardhur nga Ishmi, ishte tashmë një arritje e rrallë.

Neokubizmi dhe ngjyrat që s'i harroi

Stilistikisht, Kodra u nis nga kubizmi dhe abstraksionizmi dhe u njoh si nismëtar i asaj që kritika e quajti «neokubizëm»: figura të thyera në plane gjeometrike, të ndërtuara me një palete të fortë e ritmike. Prodhimtaria e tij qe e jashtëzakonshme — vlerësohet se la pas rreth gjashtë mijë vepra, një korpus që e rendit ndër modernistët më prodhimtarë e më të fuqishëm shqiptarë të gjysmës së dytë të shekullit XX.

Ajo që e bën rastin e tij të veçantë brenda historisë sonë kulturore është qëndrueshmëria e origjinës. Megjithëse jetoi një jetë të tërë jashtë, motivet dhe ngjyrat shqiptare qëndruan në thelb të krijimtarisë së tij; monografitë e cilësojnë «një prej profileve më origjinale në historinë e artit modern shqiptar dhe europian». Kodra e mbante emrin e vendit si firmë — një nënshkrim që s'e fshiu kurrë nga botë galeri që fare mirë mund ta kishin tretur në një identitet tjetër.

Nderi që erdhi vonë

Shqipëria zyrtare e njohu me vonesë. Vetëm pas rënies së diktaturës erdhën shenjat: në vitin 1996 mori titullin «Nderi i Kombit», dhe një vit më pas u emërua konsull nderi. Kodra vdiq më 7 shkurt 2006 në Milano, në moshën 87-vjeçare. Sipas dëshirës së tij, u varros te Kalaja e Ishmit, në fshatin ku kishte lindur — kthimi i vetëm në atdhe që historia i lejoi, i shtyrë deri në fund.

Trashëgimia e tij mbahet gjallë nga Fondacioni «Ibrahim Kodra» dhe nga shtëpia-muze e tij në Milano; një muze kushtuar veprës së tij u hap më 2010 në Melide, afër Luganos në Zvicër. Vepra e tij ndodhet sot në koleksione publike e private, përfshirë Galerinë Kombëtare të Kosovës.

Historia e Ibrahim Kodrës është historia e një talenti që, për të ekzistuar, u desh të largohej — dhe e një atdheu që e njohu vetëm kur ishte tepër vonë për ta gëzuar. Por është edhe diçka më shumë se kjo: dëshmi se një shqiptar mund të hynte në rrjetin më elitar të artit europian pa u zhbërë prej tij, duke e mbajtur firmën, motivin dhe, në fund, edhe eshtrat, te vendi nga kishte nisur.

Burimet:

• «Ibrahim Kodra», Wikipedia (versioni anglisht) — të dhëna biografike, datat, shkollimi, çmimet.
• Shtëpia Botuese Albas — botim/monografi mbi Ibrahim Kodran (vlerësimi kritik dhe korpusi prej ~6.000 veprash).
• Wikimedia Commons — koleksioni i veprave të Kodrës, me proveniencë nga Galeria Kombëtare e Kosovës (CC BY-SA 3.0).