Jeronim De Rada: zëri arbëresh që zgjoi Rilindjen nga Italia

Kur Jeronim De Rada botoi Këngët e Milosaos në Napoli, ishte viti 1836 dhe ai vetëm njëzet e dy vjeç. Brenda Shqipërisë osmane nuk kishte ende as një shkollë që mësonte shqip, as një gazetë në gjuhën e vendit, as një alfabet të pranuar. Po në një fshat malor të Kalabrisë, pesë shekuj e gjysmë pas largimit të të parëve të tij nga Shqipëria, një djalë arbëresh shkroi një poemë të tërë në gjuhën që stërgjyshërit e tij e kishin mbartur si plaçkë të shenjtë nëpër det. Ajo poemë do të bëhej dokumenti i parë i madh letrar i shqipes moderne — dhe De Rada, pa e ditur ende, kishte hapur Rilindjen.

Një fëmijë i mërgimit pesëshekullor

De Rada lindi më 19 nëntor 1814 në Maki (Macchia Albanese), një katund i vogël arbëresh në malet e Kozencës, bir i një prifti të Kishës italo-shqiptare të ritit bizantin. Arbëreshët — pasardhësit e shqiptarëve që ikën në Itali pas vdekjes së Skënderbeut dhe rënies së Shqipërisë nën osmanët — kishin ruajtur me kokëfortësi gjuhën, ritin dhe kujtesën e atdheut të humbur. Ai u shkollua në kolegjin e Shën Adrianit në San Demetrio Corone, vatra arsimore e arbëreshëve, dhe më 1834 u regjistrua në Fakultetin e Drejtësisë në Universitetin e Napolit.

Por nuk ishte e drejta që e thirri. Që në rini De Rada filloi të mblidhte këngët popullore arbëreshe — vajtimet, dasmat, baladat që plakat këndonin pranë vatrës — i bindur se në to fshihej shpirti i pacenuar i një kombi. Kjo punë folkloristike, e jashtëzakonshme për kohën, do të bëhej themeli i gjithë veprës së tij: De Rada nuk e shpiku Shqipërinë nga koka, e dëgjoi nga goja e popullit.

«Këngët e Milosaos» dhe lindja e letërsisë shqipe

Vepra që e bëri të pavdekshëm është Këngët e Milosaos (1836), një baladë e gjatë romantike që rrëfen dashurinë e Milosaos, një djalosh fisnik i shekullit XV në Shkodrën e Skënderbeut, për Rinën, bijën e një bariu. Nën sipërfaqen e idilit shtrohet malli — malli i arbëreshit për një atdhe që s'e kishte parë kurrë. De Rada e shkroi në një shqipe të pasur arbëreshe, me një ndjeshmëri lirike që letërsia jonë nuk e kishte njohur më parë. Me të, letërsia e Rilindjes nisi jo me një traktat politik, por me një varg dashurie — sepse, siç do ta dëshmonte i tërë shekulli, te ne poezia bëri shpesh punën e politikës.

Erdhën më pas Canti di Serafina Thopia (1839), këngë historike rreth shtëpisë së Topiajve dhe Dukagjinëve, të cilat autoritetet borbonike i sekuestruan ngaqë e dyshonin De Radën si pjesëtar të rretheve fshehtëse të Risorxhimentos italiane; tragjedia I Numidi (1846); dhe vepra e tij e gjatë epike kushtuar Skënderbeut. De Rada e ndërtoi gjithë jetën mbi një bindje të vetme: arbëreshët nuk ishin mbeturina të një populli të zhdukur, por dega e gjallë e një kombi që mund të ringjallej.

Gazetar, alfabetar, organizator

De Rada nuk u mjaftua me vargun. Më 1848 ai nxori L'Albanese d'Italia, e cilësuar shpesh si periodiku i parë në lidhje me çështjen shqiptare. Por kryevepra e tij gazetareske erdhi më vonë: më 20 korrik 1883, në Kozencë, doli numri i parë i revistës Fiàmuri Arbërit — «Flamuri i Arbërit» — botuar fillimisht në një alfabet latin që vetë De Rada e kishte hartuar, e më pas me përkthime italisht. Deri më 1888 ajo trajtoi letërsi, histori, politikë e folklor shqiptar dhe u përhap gjerësisht ndër shqiptarët, duke u bërë një urë mes diasporës arbëreshe dhe lëvizjes kombëtare që po ziente brenda kufijve, pikërisht në vitet e Lidhjes së Prizrenit.

Shqetësimi për shkronjat e shtyu të mblidhte kongrese gjuhësore arbëreshe — në Corigliano Calabro më tetor 1895 dhe në Lungro më shkurt 1897 — ku u diskutua vetëvendosja kulturore dhe njësimi i së shkruarit shqip. Këto përpjekje ishin paralajmërues të largët të zgjidhjes përfundimtare që do të vinte një brez më vonë me Kongresin e Manastirit (1908): gjysmë shekulli i tërë luftë për alfabetin e shqipes kaloi nëpër duart e njerëzve si De Rada.

Mësues i varfër, mjeshtër i një brezi

Ndaj duhet thënë e vërteta pa zbukurime, ashtu si do ta kërkonte vetë Faik Konica: De Rada nuk u kuptua plotësisht nga bashkëkohësit. Vepra e tij, e shkruar në arbërishten kalabreze dhe e ngarkuar me një strukturë të vështirë, mbeti për shumëkënd e errët; ai vdiq në varfëri më 28 shkurt 1903, duke dhënë mësime në Shën Adrian, larg lavdisë që meritonte. Konica e admironte gjeniun e tij por nuk ngurroi ta quante shpesh të paqartë — dhe të dy gjykimet ishin të drejta. Madhështia e De Radës nuk qëndron në lehtësinë, por në guximin: të shkruaje shqip kur shqipja s'kishte ende as atdhe shtetëror, as shkollë, as gazetë.

Atë guxim e morën të tjerët. Kur Naim Frashëri i dha gjuhës një atdhe në varg dhe kur vëllezërit Frashëri ndërtuan idenë e Shqipërisë, ata ecnin mbi një shteg që arbëreshi i Kalabrisë e kishte çelur i pari. De Rada dëshmoi se kombi shqiptar nuk matej me kufij: një popull i ndarë nga deti e nga pesë shekuj mund të rikujtohej si i tërë. Ai nuk e pa kurrë me sytë e tij Shqipërinë e lirë. Por ia dha asaj zërin e parë — dhe Rilindja, kur erdhi, foli me theksin që ai i kishte mësuar.

Burimet:

• Girolamo de Rada — profil enciklopedik; biografi dhe vepra, Wikipedia (en.wikipedia.org/wiki/Girolamo_de_Rada).
• «Albanian literature», Encyclopædia Britannica — për vendin e Këngëve të Milosaos në letërsinë shqipe.
• «Fiàmuri Arbërit» (1883–1888), Wikipedia — historik i revistës dhe i alfabetit të De Radës.
• Robert Elsie, History of Albanian Literature — për biografinë, kongreset gjuhësore arbëreshe dhe pritjen kritike.

— Redaksia ZHURMA