Rilindësit e Romës: letërsia arbëreshe që askush nuk e lexon

Në vitin 1836, Jeronim de Rada boton në Napoli “Poezi të pabotuar të Milosaos” — një poemë romantike në arbërisht për një princ legjendar, shkruar sikur ishte një epos folklorik. Ishte kryevepra e parë e vërtetë letrare e shkruar në gjuhën shqipe.

Por kjo kryevepër u botua në Itali, në një gjuhë — arbërisht — që në Shqipëri të kohës kuptohej vetëm me vështirësi. Dhe nga një autor që nuk kishte shkelur kurrë në tokën shqiptare.

Rilindjet paralele

Arbëreshët — shqiptarët që migruan në Itaknë jugore në shekullin XV pas rënies së Skanderbegut — ruajtën gjuhën shqipe për pesë shekuj pa shkollë, pa presa tipografike, pa një komunitet të madh letrar. Ata e ruajtën atë siç ruhet një farë: në oda, në liturgji, në këngë.

Në shekullin XIX, kur Rilindja Kombëtare po zhvillohej në Shqipëri me emra si Naim Frashëri, Sami Frashëri, dhe Çajupi, një Rilindje paralele po ndodhte në Kalabri. De Rada, Serembe, Girolamo de Rada, Anselmo Lorecchio — ata po shkruanin poezi, prozë dhe studime filologjike në shqipe, në një kohë kur shqipja brenda Shqipërisë ishte e ndaluar nga Perandoria Osmane.

Dhe pas rreth 150 vjetësh, çfarë mbetet? Në Shqipëri, të gjithë dinë për Naim Frashërin. Pothuajse askush nuk lexon De Radën. Serembe nuk është në asnjë tekst mësimor të shkollës së mesme. Veprat e tyre ekzistojnë kryesisht në disertacione akademike dhe në bibliotekën e Universitetit të Kalabrisë.

Kur një komb ndan kulturën e tij nga ata që e ruajtën më gjatë, humb diçka që nuk mund ta rigjejë.

Përse ka rëndësi sot

Arbëreshët janë pak; zonat e tyre po thahen; gjuha po humbet. Në fshatra si Piana degli Albanesi në Sicili, Contessa Entellina, Palazzo Adriano — fëmijët nuk e flasin më arbërishten. Janë 50, 60, 70 fshatra ku për pesë shekuj flitej shqipja. Brenda dy brezave, nuk do të flitet më.

Mund të themi se kjo është e trishtueshme. Do të jetë më e ndershme të themi: Republika e Shqipërisë dhe Republika e Kosovës nuk kanë bërë asgjë serioze për t'i mbështetur arbëreshët. As shkolla shqipe aty. As shkëmbime studentore. As botime që t'i mbajnë veprat e De Radës në qarkullim.

Dhe kur më pak se njëqind vjet pas Rilindjes së tyre nuk ka mbetur mbi kush të shkruhet, neve na mbetet vetëm një gjë: të pranojmë se një degë e kulturës sonë po thahet. Pa shumë zhurmë. Pa shumë vëmendje.

— Redaksia ZHURMA