Identiteti shqiptar — feja është shqiptaria

"Feja e shqiptarit është shqiptaria" — fjalët e Pashko Vasës në shek. XIX kapën atë që ishte dhe mbetet karakteristika themelore e kombit tonë: identiteti ynë është në gjuhë, në besë, në lidhje me tokën — jo në fe, në bindje politike, apo në kufij shtetërorë të përkohshëm.

Identiteti kombëtar shqiptar është një sintezë e veçantë. Ai ndërtohet mbi disa shtresa të dallueshme: gjuhën shqipe (kryesore), lidhjen me tokën iliro-albane (autoktonia), Kanunin dhe traditën fisnore (etika), heroizmin e Skënderbegut dhe figurave të tjera (narrativa historike), dhe më në fund pluralizmin fetar të tolerueshëm (myslimanë, të krishterë katolikë, ortodoksë, bektashinj — të gjithë shqiptarë). Kjo sintezë e veçantë është prodhim i shekujve, jo shpikje moderne.

"Feja e shqiptarit është shqiptaria"

Më 1878, në një moment kur Perandoria Osmane po shpërbëhej dhe kombet e Ballkanit po shiheshin si "komunitete fetare", Pashko Vasa shkroi poemën "O moj Shqypni" që përmban vargun më të njohur të identitetit shqiptar:

"Mos shikoni xhami e kisha / Feja e shqiptarit asht shqiptaria!"

Kjo nuk ishte deklarata e ateizmit ose e anti-religjiozitetit — Vasa vetë ishte katolik, dhe shumë rilindas ishin fetarisht të devotshëm. Ajo ishte deklarata e përparësisë së identitetit kombëtar mbi atë fetar — në një periudhë kur osmanët dhe rusët ngritnin konfliktin fetar si mjet për ta copëtuar kombin shqiptar. Një katolik nga Shkodra, një bektashi nga Skrapari, një ortodoks nga Korça, një sunit nga Tirana — të gjithë ishin shqiptarë para se të ishin të ndryshëm fetarisht.

Kjo tolerancë religjioze shqiptare — e rrallë në Ballkanin e shek. XIX ku kombet po formoheshin gati gjithmonë rreth identitetit fetar — është arritje historike. Ajo është një nga arsyet pse Shqipëria moderne, edhe pas 50 vjetëve regjimi ateist komunist dhe pluralizmit fetar pas 1990, nuk ka pasur konflikte religjioze brenda kombit.

Gjuha si bosht i identitetit

Në mungesë të një shteti për pesë shekuj (1479-1912), gjuha shqipe ishte mbajtësi kryesor i identitetit kombëtar. Kongresi i Manastirit (1908) e sanksionoi alfabetin latin; Kongresi i Drejtshkrimit (1972) e formalizoi gjuhën letrare standarde. Sot, nga një ton fshatar i Tropojës deri te një intelektual i Prishtinës, nga një arbëresh i Sicilisë deri te një arvanit i Peloponezit — të gjithë njihen përmes shqipes së tyre.

Kjo gjuhë ka dimension që i dallon popujt shqip-folës. Fjalë si "besë" (premtim i shenjtë), "nderë" (nder), "miqësi", "atme" (atdhe) — të gjitha kanë kuptim më të thellë në shqip se përkthimet e tyre literale në gjuhë të tjera. Koncepte si gjakmarrja tradicionale dhe pajtimi i gjakut janë lidhur ngushtë me gjuhën — të pakthyeshme plotësisht. Gjuha shqipe përmban një botëkuptim.

Trojet si element i identitetit

Shqiptarët kanë marrëdhënie të veçantë me tokën. Mali i Sharrit, Korabi, Jalica, Tomori — këto nuk janë thjesht gjeografi; ato janë pjesë e psikologjisë kolektive. Fshati i gjyshërve, kulla e vjetër, toka e të parëve — të gjitha janë elemente që mbajnë identitetin edhe kur personi jeton në Diasporën e larguar. Arbëreshi i Sicilisë dhe diasporani i New York-ut kanë të njëjtin lidhje emocionale me Shqipërinë dhe Kosovën — edhe pa e parë kurrë.

Kjo lidhje është edhe biologjike (ADN-ja që rrjedh nga ilirët) dhe shpirtërore (rrëfimet familjare të rrugës që të parët morën për të shpëtuar kombin). Ky doracak gjeografik-gjenealogjik — ky sens i thellë i "nga vjemë ne, ku rrjedh gjaku ynë" — është baza e identitetit.

Pluralizmi i identitetit shqiptar

Identiteti shqiptar ka përfshirë dhe përfshin diversitet të brendshëm:

• Gegë dhe toskë: dy grupet dialektore kryesore, me diferenca kulturore dhe gjeografike, por një identitet i përbashkët.
• Katolikë, ortodoksë, myslimanë (sunit), bektashinj: diversitet fetar brenda një kombi të vetëm.
• Kosovar, Shqiptari, Maqedonas shqiptar, Arbëresh, Arvanit: identitete territoriale me identitet kombëtar të përbashkët.
• Diaspora: shqiptarët në Zvicër, Gjermani, Itali, SHBA, Mbretërinë e Bashkuar — të gjithë pjesë e kombit, edhe kur fëmijët e tyre nuk flasin gjuhën plotësisht.

Ky pluralizëm i brendshëm është forcë. Në shek. XXI, kur kombet po sfidohen nga globalizmi, migracioni, kriza e identitetit — shqiptarët kanë një model të vazhduar: identitet i fuqishëm, por jo ekskluziv; kombëtarizëm në thelb, por i hapur për përfshirje; lidhje me tokën, por jo racism.

Identiteti shqiptar në shek. XXI

Sfidat moderne janë të reja. Shqipëria dhe Kosova janë vende me emigracion të madh (sidomos të rinjve), me Kosovarët që jetojnë nëpër Europë dhe SHBA dhe me fëmijët e tyre që rriten flot-flot shqip, flot-flot anglisht/gjermanisht/italisht. Identiteti kombëtar po provohet nga globalizimi konsumator.

Por provat tregojnë rezistencë. Shqipëria dhe Kosova kanë festivalin më të madh kulturor të diasporës në botë; muzika shqiptare (Rita Ora, Dua Lipa, Bebe Rexha, Era Istrefi) është e njohur globalisht; letërsia (Ismail Kadare, Luljeta Lleshanaku) përkthehet në dhjetëra gjuhë; trashëgimia kulinare, folklorike, vajzore po ruhet aktivisht. Identiteti shqiptar nuk po zbehet — po ri-kalibrohet për shek. XXI.

Burim: Pashko Vasa, "O moj Shqypni" (1878); Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania; Fatos Lubonja, Shqipëria si më duket mua; Moikom Zeqo, Identiteti shqiptar. Arkivi Historik Shqiptar (Archivum Historica Albanorum).

— Redaksia ZHURMA