Gjuha shqipe — degë më vete e indoeuropianëve, fosil i gjallë i Ballkanit

Shqipja është ndoshta dëshmi gjuhësore më e paçmuar e Ballkanit: e vetmja përfaqësuese moderne e një dege të pavarur indo-europiane. Encyclopædia Britannica e formulon prerë — shqipja është "the only modern representative of a distinct branch of the Indo-European language family." Nuk është gjuhë "e re" dhe nuk është degë e asnjërit nga grupet kryesore: jo gjermanike, jo romane, jo sllave, jo greke, jo baltike, jo keltike. Ruan fonetikë arkaike të shekujve IV–V; ruan bashkëtingëllore të humbura prej kohësh nga gjuhët fqinjë; ruan fjalë pa analogji në asnjë gjuhë tjetër ballkanike. Është fosil i gjallë.

Klasifikimi shkencor i shqipes si gjuhë indo-europiane është i dokumentuar me saktësi. Gjuhëtari gjerman Franz Bopp e vërtetoi këtë status në vitin 1854. Pas tij, gjuhëtari tjetër gjerman Gustav Meyer elaboroi hollësirat e korrespondencave fonetike dhe leksikore mes shqipes dhe gjuhëve të tjera indo-europiane gjatë viteve 1880–1896 — sipas Britannica-s, kjo ishte periudha kur albanologjia si fushë shkencore u konsolidua.

Prejardhja nga ilirishtja

Pyetja se nga vjen shqipja mbetet temë debati shkencor, por pozita dominuese është ilire. Eqrem Çabej (1908–1980) arriti në konkluzionin se "ilirishtja është kontribuesi kryesor në formimin e gjuhës shqipe", sipas Gazeta Dielli-t. Gjuhëtari kroat Radoslav Katičić, në një studim të vitit 1976, konstatoi se "asgjë si provë nuk është paraqitur deri tani për origjinën trake". Gjuhëtarët E. Lahovary dhe K. Bouda, në vitet 1950, dokumentuan korrespondenca leksikore shqipe-baske (p.sh. hardhi/ardo) të cilat i konsideruan jo-rastësore.

Dëshmitë e para të shkruara

Formula e Pagëzimit (8 nëntor 1462) — nëntë fjalë shkruara nga Kryepeshkopi i Durrësit Pal Engjëlli brenda një dokumenti latin — ishte formulë pagëzimi emergjence për klerikët vendas gjatë rezistencës osmane, sipas Gazeta Dielli-t. Zbuluar në Bibliotekën Medicea Laurenziana të Firences nga historiani rumun Nicolae Iorga në 1915. Meshari i Gjon Buzukut (1555), sipas shkoder.net, quhet nga vetë autori "vepra e parë, e madhe dhe e vështirë" e gjuhës shqipe — 188 faqe, kopja e vetme në Vatikan.

Dialektet dhe gjuha standarde

Gegë dhe Tosk, të ndarë nga lumi Shkumbin, kanë divergjuar mbi një mijëvjeçar (Britannica). Standardi u kodifikua në Kongresin e Drejtshkrimit (1972) mbi bazë kryesisht toske — vendim i kontestuar ende mes autoëve kosovarë.

Rëndësia e shqipes sot

7–8 milion folës. Gjuhë zyrtare e Shqipërisë dhe Kosovës. Pesë shekuj ndalim osman; mbijetoi në gojën e klerikëve si Buzuku dhe rilindas si Frashërët. Kongresi i Manastirit (1908) vendosi alfabetin latin.

Burimet:

• Encyclopædia Britannica — Albanian language: Franz Bopp 1854, Gustav Meyer 1880s, dialektet, Arbanasi
• Gazeta Dielli — Formula e Pagëzimit 1462: Pal Engjëlli, Bibliotheca Laurenziana, Iorga 1915
• Shkoder.net — Gjon Buzuku, Meshari 1555: kolofoni, kopja e Vatikanit
• Gazeta Dielli — Çabej, Katičić (1976), Lahovary–Bouda (1950) dhe shtresa para-indo-europiane

— Redaksia ZHURMA