Çelësi shkodran: një alfabet në humbje

Në vitet 1790–1820, një prift françeskan në manastirin e Elbasanit hodhi në letër një alfabet të ri, të papërdorur nga kushdo tjetër në botë, për të shkruar shqipen. Ai nuk ishte as italiane, as turke, as sllave; ishte i tij. U quajt Elbasan script — ose, siç e njohën shkodranët që e adoptuan më vonë, Çelësi.

Ishte një përgjigje praktike ndaj një problemi praktik. Shqipja nuk kishte një alfabet standart — disa shkruhej me grekë, disa me latinë, disa me arabe. Për një prift që donte të përhapte liturgji në gjuhën popullore, asnjëra nga këto zgjidhje nuk punonte. Greqishtja ishte e lidhur me Ortodoksinë. Latinishtja ishte e panjohur për popullatën. Arabishtja ishte e huaj për një konvertit të ri.

Kështu, Çelësi u lind. 40 shkronja, që përshtateshin saktësisht me tingujt e shqipes — përfshirë ë-në, që latinishtja e kishte bërë gjithmonë vështirë.

Si u humb

Kongresi i Manastirit, në 1908, zgjodhi alfabetin latin për shqipen moderne. Ishte zgjedhja e duhur për një arsye të vetme: botimi. Në Tiranë dhe Shkodër kishte presa tipografike me shkronja latine; të kishe presa për alfabetin Çelës, duhej ta ndërtoje nga fillimi.

Çelësi u la në manastirin e Elbasanit. Dorëshkrimet u ruajtën, disa u dërguan në Romë, të tjera në Vatikan. Në vitet e regjimit komunist, gati u harruan. Vetëm në vitet 90-ta, arkivistët e Bibliotekës Kombëtare filluan t'i katalogojnë.

Ne humbëm një alfabet që ishte plotësisht shqiptar, në këmbim të një alfabeti që funksiononte më mirë me teknologjinë e kohës. Kjo nuk ishte tragjedi — ishte pragmatizëm. Por le të njohim të paktën se çfarë lamë pas.

Çfarë mbetet

Sot, Çelësi ekziston në tre forma: në 14 dorëshkrime të ruajtura në Elbasan e Romë, në standardin Unicode (shtuar në 2014, në seksionin e alfabeteve të vdekura), dhe në kokat e dy-tre paleografëve shqiptarë. Një Çelës i ri nuk po mësohet. Një Çelës i ri nuk po shkruhet.

A ka rëndësi? Për përdorim praktik, jo. Shqipja moderne funksionon në latine. Por për një popull që flet shpesh për identitetin e tij, mjafton të kujtohet: patëm një alfabet të vetëm. E dorëzuam me vullnet. Nuk është as humbje, as tragjedi — është një fakt që tregon se kush jemi. Njerëz që bëjnë zgjedhje pragmatike, edhe kur këto zgjedhje i kushtojnë identitet.

— Redaksia ZHURMA