Arbëreshët dhe Arvanitët — pesë shekuj diasporë shqiptare

Në vitin 1468, kur vdiq Skënderbeu dhe Shqipëria filloi të binte nën osmanët, mijëra familje shqiptare kaluan Adriatikun për të gjetur strehë në Italinë e Jugut. Sipas Meer.com, rreth 300,000 anëtarë të komunitetit arbëreshë jetojnë sot nëpër rajonet e Italisë jugore dhe ende flasin dialektin shqip të shek. XV. Në Greqinë jugore, arvanitët — migrim tjetër, me rrënjë që nga shek. XIV — mbajnë një gjuhë që UNESCO e ka klasifikuar "seriozisht e rrezikuar".

Arbëreshët e Italisë dhe Arvanitët e Greqisë janë dy diaspora të lashta shqiptare — dëshmi e gjallë se populli shqiptar nuk është i kufizuar në trojet politike moderne, por është pjesë e shpërndarjes historike të ilirëve-shqiptarëve nëpër Ballkanin dhe Mesdheun. Këto komunitete ruajnë kujtesë, gjuhë dhe identitet që vlejnë si dëshmi më e lashtë e diasporës sonë.

Arbëreshët e Italisë së Jugut

Pas vdekjes së Skënderbeut (1468) dhe rënies përfundimtare të qytezave shqiptare nën osmanët deri në 1479, familjet fisnike shqiptare — Kastriotët, Arianitët, Muzakajtë, Thopiat — u strehuan në Mbretërinë e Napolit. Vala kryesore e shpërnguljeve zgjati mbi një shekull: nga mesi i shek. XV deri në fillim të shek. XVII. Ligji italian 482/1999 për mbrojtjen e minoriteteve gjuhësore historike u jep zyrtarisht arbëreshëve njohjen e nevojshme — 50 bashkësi janë regjistruar nëpër shtatë rajone.

Shumica e komuniteteve ndodhen në:

• Kalabri — 27 bashkësi, duke përfshirë Civita/Çifti dhe Lungro, selia e Eparkisë Bizantine-Arbëreshe;
• Sicili — Piana degli Albanesi/Hora e Arbëreshëvet (Palermo), Contessa Entellina, Mezzojuso;
• Puglia — Casalvecchio di Puglia/Kazallveqi, Chieuti;
• Basilicata — Barile/Barilli, San Paolo Albanese;
• Kampania — Greci/Katundi (Avellino).

Arbëreshët flasin arbërishtën — dialekt tosk me arkaizma të shek. XV, i cili ruan struktura gramatikore që shqipja standarde i ka braktisur prej kohësh. Feja e tyre është riti bizantine-katolik: sipas Meer.com, Kisha Italo-Shqiptare është "anëtare e ritit lindor e bashkimit me Romën" — komunion me Vatikanin, por me liturgji bizantine. Panairet e Pashkës — me veshje tradicionale shqiptare, ikona bizantine dhe himne gjysmë të lashta — mbeten traditë e gjallë.

Arvanitët e Greqisë

Arvanitët janë komuniteti shqiptar me prani të dokumentuar në Greqi që nga shek. XIV. Ata u vendosën kryesisht në Atikë (rrethinat e Athinës), Peloponez, Eube dhe Beoti. Shtrirja e tyre ishte kaq e gjerë sa Edmond About, arkeolog francez i shek. XIX, shkroi — sipas Meer.com — se Athina kishte qenë dikur "një fshat shqiptar". Gjuhëtari Eric Pratt Hamp i Universitetit të Çikagos e quajti arvanitikishten gjuhë me "kontribut unik dhe pasuri të veçantë" ndaj linguistikës ballkanike.

Dialekti i tyre, arvanitikishtja, rrjedh nga shqipja toske e mesjetës. Sot, UNESCO e klasifikon atë si "seriozisht e rrezikuar": folësit aktivë janë kryesisht të moshuar, dhe breza të tërë kanë kaluar në greqisht pa e mësuar gjuhën e prindërve.

Ironikisht, arvanitët luftuan masivisht në Luftën e Pavarësisë Greke (1821-1829). Markos Botzaris, njëri prej heronjve kryesorë të asaj lufte, ishte arvanit etnik. Pas pavarësisë, shteti grek i integroi gjuhësisht, dhe sot arvanitët nuk gëzojnë asnjë status zyrtar si minoritet — ndryshe nga arbëreshët e Italisë.

Ndryshimi midis Arbëreshëve dhe Arvanitëve

• Koha e mërgimit: Arvanitët erdhën herët (shek. XII-XIV); Arbëreshët erdhën pas rënies osmane (shek. XV-XVII).
• Feja: Arbëreshët ndjekin ritin bizantine-katolik; Arvanitët janë ortodoksë.
• Vendshtrirje: Arbëreshët në Italinë e Jugut (Kalabri, Sicili, Puglia); Arvanitët në Greqinë jugore dhe qendrore.
• Statusi ligjor: Arbëreshët mbrohen nga Ligji italian 482/1999; Arvanitët nuk kanë status minoritar zyrtar në Greqi.
• Ruajtja e gjuhës: Arbërishta mbijetoi; Arvanitikishtja është klasifikuar "seriozisht e rrezikuar" nga UNESCO.

Çfarë dëshmojnë diasporat e hershme

Arbëreshët dhe Arvanitët dëshmojnë se shqiptarët kanë qenë popull i lëvizshëm në Mesdhe para se të ekzistonte shteti shqiptar modern. Arbëreshët e Italisë nuk ishin vetëm refugjatë — ishin bartës kulture me ndikim të drejtpërdrejtë në ngritjen e letërsisë kombëtare shqipe.

Jeronim De Rada (1814-1903), poet arbëresh nga Kalabria, botoi në Napoli, në vitin 1836, Këngët e Milosaut — vepër që Enciklopedia e Nacionalizmit Romantik Europian (Universiteti i Amsterdamit) e cilëson si "vepra e parë romantike ndonjëherë e shkruar në gjuhën shqipe". Britannica e quan De Radën, sipas disa kritikëve, "poetin më të shquar romantik në gjuhën shqipe". Ai nuk qe i vetëm: sipas të njëjtës enciklopedi, arbëreshët Giuseppe Serembe (1843-1891) dhe Francesco Antonio Santori (1819-1894) u angazhuan njëkohësisht në lëvizjen kombëtare shqiptare dhe në risorgimento italian — duke trajtuar vetëvendosjen kombëtare si parim universal.

Pa arbëreshët, Rilindja Kombëtare Shqiptare do të kishte qenë shumë më e vonshme dhe shumë më e varfër kulturalisht. Ata e nisën atë nga jashtë kufijve — me pendë, jo me armë.

Detyra jonë ndaj këtyre diasporave është konkrete: shkëmbime kulturore dhe arsimore, ruajtje e arkivave gjuhësore, dhe njohja e tyre për çfarë janë — jo "kuriozitete folklorike" por ambasadorët e parë të kombit.

Burimet:

• Meer.com — The Arbëresh of Italy (popullsia ~300,000, Ligji 482/1999, Kisha Italo-Shqiptare)
• Meer.com — The Arvanites of Greece (Edmond About, Eric Pratt Hamp, regjionet greke)
• Britannica — Jeronim de Rada (biografi, vlerësim i veprës)
• Encyclopedia of Romantic Nationalism in Europe, UvA — Rilindja shqiptare (De Rada, Serembe, Santori)
• Wikipedia — Arbëreshë people (informacion demografik bazë)

— Redaksia ZHURMA