Piramidat e '97-ës: rënia që i mori Shqipërisë gjysmën e ekonomisë dhe shtetin

Në fillim të vitit 1997, rënia e firmave piramidale — Vefa, Xhaferri, Populli, Sudja, Gjallica — i mori Shqipërisë kursimet e një pjese të madhe të popullsisë: detyrime të vlerësuara në mbi 1 miliard dollarë, afro gjysma e prodhimit të brendshëm bruto. Zemërimi u kthye në rebelim, shteti u shemb, depot e armëve u boshatisën dhe rreth 2 mijë vetë humbën jetën. Viti '97 mbetet trauma themeluese e tranzicionit shqiptar.

Pse ka rëndësi

• Përmasa ekonomike ishte unike në botë: skemat kishin mbledhur depozita nga një pjesë shumë e madhe e popullsisë — detyrime sa gjysma e PBB-së;
• Shteti humbi monopolin e armëve: sipas vlerësimeve të UNDP-së (1998), nga depot shtetërore u morën 656 mijë armë, 1,5 miliard fishekë, 3,5 milionë granata dore dhe një milion mina;
• Ndërkombëtarët u kthyen: Operacioni Alba (nga mesi i prillit 1997) solli rreth 7 mijë trupa nën drejtimin e Italisë, me Austrinë, Francën, Gjermaninë, Greqinë, Rumaninë, Spanjën e Turqinë;
• Armët e '97-ës qarkulluan në rajon — përfshirë në prag të luftës së Kosovës.

Skemat dhe rënia

Firmat piramidale ishin bërë pjesë e jetës së përditshme të viteve '90: premtonin interesa të pamundura dhe paguanin të vjetrit me paratë e të rinjve. Shenjat e para të rënies u shfaqën në fund të 1996-ës; në janar 1997 kolapset u përshpejtuan dhe më 22 janar qeveria ngriu pasuritë e Xhaferrit dhe të Popullit. Për qindra mijëra familje, kursimet — shpesh edhe shtëpitë e shitura për t'u futur në skema — ishin zhdukur.

Shembja e shtetit

Protestat nisën në jug dhe u kthyen në rebelim të armatosur; depot ushtarake u hapën dhe shteti humbi kontrollin e territorit. Rreth 2 mijë civilë dhe pjesëtarë të forcave të armatosura e të sigurisë humbën jetën. Më 1 mars 1997 dha dorëheqjen kryeministri Aleksandër Meksi; dy ditë më vonë, mes krizës, Sali Berisha u rizgjodh president nga parlamenti; më 9 mars u formua Qeveria e Pajtimit Kombëtar nën Bashkim Finon.

Operacioni Alba dhe zgjedhjet

Nga mesi i prillit 1997, Operacioni Alba — misioni shumëkombësh nën drejtimin e Italisë — vendosi rreth 7 mijë trupa për të siguruar ndihmën humanitare dhe për të stabilizuar vendin. Zgjedhjet parlamentare u mbajtën më 29 qershor (raundi i dytë më 6 korrik): Partia Socialiste fitoi 100 nga 151 vende; Rexhep Meidani u zgjodh president, duke i dhënë fund pushtetit të Berishës.

Trashëgimia

Viti '97 la pas një shtet që duhej rindërtuar nga themelet, një ekonomi të plagosur dhe qindra mijëra armë në qarkullim — një pjesë e të cilave përfundoi në rajon, në prag të luftës së Kosovës. Në kujtesën shqiptare, '97-a mbetet mësimi më i hidhur i tranzicionit: çmimi i shtetit të dobët dhe i parasë së lehtë.