Besimi dhe kultet e ilirëve

Kur lexojmë për besimin e ilirëve, na duhet të pranojmë me ndershmërinë e atij që do dijen mbi mburrjen: ilirët nuk na lanë libër të shenjtë, as kanun të shkruar fetar, as një Olimp të rregulluar me hierarki perëndish. Çfarë dimë e mbledhim me durim arkeologu nga emrat e njerëzve dhe të vendeve, nga mbishkrime votive të epokës romake, nga monedha, nga pllaka prej bronzi dhe nga gjurmët që besimi i tyre la — të padukshme për shkujdesin, të qarta për syrin që kërkon — në folklorin shqiptar. Ky është një besim i rindërtuar copa-copash, dhe pikërisht prandaj kërkon maturi: të mos shpikim atje ku burimi hesht.

Një besim pa qendër, me shumë krahina

Gjëja e parë që bie në sy është mungesa e një perëndie të vetme, sunduese, për gjithë ilirët si popull. Studimet bashkëkohore pranojnë se nuk ekzistonte një hyjni e përbashkët mbi të gjitha fiset; përkundrazi, shumë perëndi dalin vetëm në një rajon të caktuar, të lidhura me një qytet, një burim a një pyll. Kjo nuk është varfëri shpirtërore — është pasqyrë e vetë strukturës fisnore të ilirëve, ku fiset e mëdha ruanin secila botën e vet të shenjtë. Pikërisht prandaj feja ilire u rrëfehet më mirë nëpërmjet hartës sesa nëpërmjet një rrëfimi të vetëm.

Dielli, qielli dhe bubullima

Po të ketë diçka të përbashkët në thelb, ajo është kulti i diellit dhe i qiellit, trashëgim i thellë neolitik dhe i epokës së bronzit. Hyjnia diellore paraqitej në pllaka të epokës së hekurit si zot i qiellit dhe i rrufesë, pranë altarit të zjarrit nga ku hidh vetëtimat. Dëshmi e hershme janë pllakat votive të shekullit VI p.e.s. nga zona e liqenit të Shkodrës — territor i fisit që burimet e mëvonshme e quajtën Labeatë — ku shfaqen njëkohësisht qielli e dielli, simboli i vetëtimës e i zjarrit, pema e shenjtë dhe shpendët, ndër ta shqiponja.

Këtu qëndron një nga lidhjet më të bukura me ne. Zoti i qiellit ilir duket se mbijetoi te Zojzi, perëndia e qiellit dhe e rrufesë në mitologjinë pagane shqiptare, i nderuar në malësitë e veriut deri në fillim të shekullit XX. Zojzi është bashkëfjala (kognati) e Zeusit grek dhe e Zis-it mesapik, të gjithë nga rrënja indoevropiane *Di̯ḗu̯s, "qielli i ditës". Ky nuk është pohim atdhetar i nxehtë, por përfundim gjuhësor i shtruar: një fill i pandërprerë nga indoevropianët, te ilirët, deri te bariu shqiptar që ende thërriste qiellin me një emër aq të vjetër.

Gjarpri, toka-nënë dhe shpendët

Krahas diellit qëndronin dy kulte të mëdha të botës bujqësore: kulti i Tokës-Nënë dhe kulti i gjarprit. Gjarpri ishte një nga totemet më të rëndësishme shtazore — mbrojtës i shtëpisë, i tokës dhe i pjellorisë — dhe përhapja e tij ndahej gjeografikisht: kulti i gjarprit mbizotëronte në jug të Ilirisë, ndërsa në veri sundonin shpendët e ujit dhe simbolet diellore. Kjo ndarje veri-jug e dukshme në artefakte na kujton sërish se feja ilire ishte një mozaik krahinash, jo një doktrinë e njësuar. Gjarpri-mbrojtës i vatrës, le të shtojmë, nuk u shua kurrë: e gjejmë ende të gjallë në bestytninë popullore shqiptare të nëpërkës së shtëpisë që s'duhet vrarë.

Perënditë me emër

Burimet romake na ruajtën disa emra hyjnish, shpesh të barazuara me perëndi greko-romake. Medauri ishte zot i luftës dhe i shërimit, perëndia mbrojtëse e qytetit të Risiniumit (Risanit të sotëm), nderuar gjerësisht ndër ilirët dhe e dëshmuar madje në një mbishkrim nga Lambaesi i Afrikës. Redoni ishte mbrojtësi i lundërtarëve, i paraqitur në monedha me petasos — kapelën e udhëtimit — dëshmi e një populli detar. Bindi nderohej nga japodët si hyjni e ujërave dhe e burimeve, ndërsa Tana ishte perëndeshë e gjuetisë dhe mbrojtëse e pyjeve te kolapianët — figura që studiuesit e afrojnë me Zana e Madhe, zanën e maleve të folklorit tonë, motër e Artemisës e Dianës. Përsëri, vijimësia nuk shpiket; ajo del vetë nga emrat.

Kulti i të vdekurve dhe tumat

Asgjë s'e tregon më mirë botëkuptimin ilir sesa mënyra si i nderonin të vdekurit. Shenja dalluese e kulturës Glasinac-Mat ishte varrimi nën tuma — kodra dheu të ngritura mbi varre — që dominonin peizazhin si monumente të kujtesës kolektive dhe të identitetit fisnor. Brenda tyre vendoseshin dhurata varrimore: armë hekuri, sëpata, qeramikë, stoli qelibari — qelibari ishte material i dashur i ilirëve, i punuar në rruaza e figura shpendësh e fytyrash njerëzore. Kjo praktikë dëshmon besimin në një jetë pas vdekjes dhe nevojën për ta pajisur të ndjerin për udhëtimin. Në mes të epokës së hekurit u shfaq edhe djegia e kufomave në Mat, Drilon e Glasinac. Ilirët i nderonin shpirtrat e të parëve si mbrojtës dhe udhërrëfyes të të gjallëve — një kult paraardhësish që, sërish, e gjejmë të tretur në nderimin shqiptar për të parët dhe nderin e shtëpisë.

Çfarë na mëson kjo

Do të ishte mashtrim t'i veshim ilirëve një teologji të përpunuar që s'e patën. Por do të ishte verbëri po t'i mohonim atë që dëshmojnë gurët e gjuha: një besim i lashtë qiellor dhe diellor, gjarpri dhe toka-nënë, perëndi krahinore me emra që ende rrojnë, dhe një nderim i thellë për të vdekurit. Konica do thoshte se populli njihet edhe nga zotat që zgjedh; ilirët zgjodhën qiellin, burimin, pyllin dhe vatrën — dhe ato mbetën aq fort sa kaluan nëpër shekuj e perandori për të arritur, të mbuluara me myk e bestytni, deri te besëtytnitë e gjyshërve tanë. Aty, e jo në propagandë, qëndron prova më e qetë e vijimësisë.

Burimet:

• "Illyrian religion", Wikipedia (përmbledhje e studimeve të Stipçeviqit, Wilkes, e të tjerë mbi kultin diellor, gjarpërin dhe perënditë krahinore).
• "Zojz (deity)" dhe "Shurdh", Wikipedia — për lidhjen gjuhësore *Di̯ḗu̯s → Zeus / Zis / Zojz dhe pllakat votive të liqenit të Shkodrës.
• "Medaurus", "Bindus (Illyrian god)", "Zana (mythology)", Wikipedia — për perënditë me emër (Medaur, Redon, Bind, Tana).
• "Glasinac-Mati culture" dhe "Culture of ancient Illyria", Wikipedia; "Mounds of Memory: Burial Tumuli in the Illyrian Landscape" — për kultin e të vdekurve, tumat dhe dhuratat varrimore.
• John Wilkes, The Illyrians (Blackwell, 1992) dhe Aleksandar Stipçeviq, Ilirët: historia, jeta, kultura — vepra referencë mbi besimin ilir.

— Redaksia ZHURMA