Gjergj Elez Alia u ngrit pas nëntë vjetësh plagë për t'i dalë bajlozit të detit

Gjergj Elez Alia është kreshniku i vetmuar i epikës legjendare shqiptare: trimi që dergjet nëntë vjet me nëntë plagë në trup, i harruar nga të gjithë përveç motrës, dhe që ngrihet nga shtrati për t'i dalë në mejdan një bajlozi të dalë nga deti. Kënga e tij këndohet me lahutë, herë-herë edhe me çifteli, dhe bën pjesë në Këngët e Kreshnikëve, por qëndron si një nëncikël më vete: heroi nuk ka të bëjë me ciklin e Mujit e të Halilit. Varianti bazë u shënua te një rapsod plak i fisit të Nikajve, në Malësinë e Gjakovës; u botua më 1924 në Hylli i Dritës dhe më 1937 në vëllimin II të serisë Visaret e Kombit, përgatitur nga françeskanët Bernardin Palaj dhe Donat Kurti.

Përmbajtja4 pjesë

1. Legjenda
2. Vendi dhe e vërteta historike
3. Kuptimi
4. Burimet

Legjenda

Kënga nis me një varg të vetëm që thotë gjithçka: «Trim mbi trimat ay Gjergj Elez Alija!». Nëntë vjet, nëntë plagë. Vetëm motra i rri te kryet natë e ditë: ia lan plagët me ujin e gurrës nëntëvjeçare dhe me lotët e syve, e mbështjell në rrobat e nënës, e vesh me petkat e babës dhe ia rendit armët mbi krye. Ndërkohë del zëri se nga deti ka dalë një bajloz i zi, «trim i prapët e belagji», që i ka vënë vendit një rreng të rëndë: tym për tym një dash të pjekur, tym për tym një vajzë, ditë për ditë një kreshnik për t'u prerë, javë për javë një krahinë për t'u djegur. I vjen radha edhe Gjergjit.

Skena më e njohur është ajo e lotëve. Gjergji ndien pika mbi fytyrë dhe mallkon kullën që po i pikon ndër shtroje; motra i përgjigjet se përjashta shi nuk po bie: «Syt e motrës po pikojnë, more vlla». Pastaj ajo i rrëfen se bajlozi e ka kërkuar atë vetë. Gjergji e dërgon te nallban-probatini që t'ia mbathë gjogun e mejdanit; probatini e fyen vajzën duke i kërkuar «dy sytë e ballit» në këmbim. Ajo ikën duke thënë, me fjalët e rapsodit, „lypa derën e probatinit e gjetkam derën e magjupit“, dhe gjogun ia mbath nallban-jarani, pa kusht.

Në mejdan bajlozi e tall: a je çuar prej varri? Gjergji i përgjigjet se nëntë vjet e ka marrë rrugën e varrit, por bajlozi e ka prishur rendin: ka kërkuar motrën para mejdanit, berret para çobanit. Dhe i thotë ligjin e të parëve:

Se ne t'parët nji kanu na kanë lanë: / Armët me i dhanë përpara e mandej gjanë, / kurr balozit motrën mos m'ja dhanë, / për pa u pre n'at fushën e mejdanit!

Bajlozi godet i pari me topuz: gjogu bie në gjunjë, topuzi i fluturon Gjergjit mbi krye dhe ngulet dymbëdhjetë pashë në lëndinë. Pastaj topuzi i trimit e përshkon bajlozin përmes; fusha dridhet kur ai rrëzohet. Gjergji ia pret kokën, e tërheq trupin zvarrë dhe e mbyt në një bunar; gjaku ia turbullon gjithë lumin dhe për tre vjet e qelb vendin. Në kthim Gjergji i mbledh shokët, u fal sarajet dhe gjënë e shtëpisë, dhe u lë amanet motrën. Kur shkon ta marrë ngrykë, të dy zemrat ndalen njëherësh: vëlla e motër bien të vdekur të përqafuar. Shokët i varrosin bashkë, ngrenë një muranë dhe mbjellin te kryet një bli. Epilogu: çdo pranverë, kur mali nis të gjelbërohet, qyqja ndalet mbi muranë, gjen blirin të tharë e kulmin e sarajeve të rrëzuar, dhe i thotë shtegtarit se bjeshkë më bjeshkë, shtëpi më shtëpi, askund s'gjeti një Gjergj Elez Ali.

Variantet janë të shumta: Sadri Fetiu numëronte më 1979 mbi 20 këngë ose variante, tetë të botuara dhe dymbëdhjetë dorëshkrime në Arkivin e Institutit Albanologjik të Prishtinës. Në Kosovë dhe në Maqedoni heroi del edhe si Hysen Aga, Hysen Kreshniku, Shishman Mehmet Aga ose Deli Bajraktari, dhe sa më larg nga Malësia, aq më të zbehta bëhen këngët. Vetëm varianti i Shalës së Bajgorës ndan elemente të dukshme me këngët serbe e boshnjake: aty heroi lufton për vajzën e sulltanit dhe pas fitores krahina lirohet nga detyrimet.

Vendi dhe e vërteta historike

Kënga shqiptare nuk e emërton vendin e ngjarjes; për Fetiun ky është tregues i tipit arkaik të këngës kreshnike, si në baladat e vjetra për motrën e vëllanë. Ajo që dokumentohet është vendi ku u shënua: Nikaj-Mërturi, në Tropojë. Mbledhësi shënon në botimin e 1937-s se rapsodi plak i Nikajve ia diktoi këngën pa ndryshuar asnjë fjalë sa herë që ia kërkoi rishtas. Teksti i 1937-s ka 188 vargje.

Emri i heroit ka një histori të vetën. Ai jeton edhe në epikën e myslimanëve të Bosnjës si Đerzelez Alija, në turqisht Gürz Ilyas, «luftëtari me topuz». Një Gerz-Iljas shfaqet në defterët osmanë si pronar toke më 1455 dhe 1485, me timar pranë Vishegradit; kronisti Ibn Kemal e përmend si hero të kufirit boshnjak më 1479–1480, dhe një tyrbe në Gerzovë i atribuohet sipas gojëdhënës. Studiuesit nuk pajtohen për lidhjen e tij me këngën shqiptare. Stavro Skendi (1954) e shihte si huazim nga këngët heroike serbe; Robert Elsie (2004) mendonte se lënda u bart në mjedisin shqiptar nga rapsodë dygjuhësh. Eqrem Çabej dhe pas tij Fetiu argumentojnë të kundërtën: trajtat Gjergj/Xherxh janë me origjinë shqipe dhe dëshmojnë shtresën shqiptare të këtyre këngëve. Trajta treshe e emrit, sipas Skendit, u fiksua për arsye metrike.

Disa studiues, si Henrik Bariq, kanë pohuar se në themel të motivit qëndrojnë legjendat kishtare të Shën Dhimitrit, mbrojtësit të Selanikut, të ndërthurura me atë të Shën Gjergjit që shpëton vajzën e mbretit. Ky lexim u kundërshtua që në botimin e parë të 1924-s, siç vëren Fetiu, dhe sërish në shënimin e vëllimit të 1937-s: përveç petkut etik të burrërisë, Shën Gjergji nuk ka asgjë të përbashkët me Gjergjin e legjendave. Fetiu shkon më tej: kënga shqiptare nuk ka asnjë element fetar. Dy detaje e shtyjnë lashtësinë e saj prapa në kohë: fjala bajloz, që rrjedh nga latinishtja baiulus dhe është më e vjetër se «arapi» i këngëve të periudhës osmane; dhe vargu «tym për tym», ku Çabej shihte taksimin për oxhak të kohës bizantine.

Kuptimi

Mbledhësi i 1937-s e lexonte këngën si dëshmi të «konceptit të naltë» që ka populli për nderin e familjes: Gjergji është kreshniku që mishëron burrin e nderit dhe vëllanë e motrën «vërtet shqiptare». Fetiu e vendos në qendër dashurinë mes motrës e vëllait, boshtin e gjithë veprimit, dhe tre kulte të vjetra: të prindërve (rrobat e nënës, petkat e babës), të armës (as në shtratin e lëngimit Gjergji nuk rri pa armët te kryet) dhe të të vdekurve (varri i përbashkët, murana, bliri, qyqja). Heroi lufton sepse e detyron kanuni i pashkruar i të parëve: armët përpara, pastaj gjëja, kurrë motra. (Për zakonin e maleve si tërësi, shih Kanunin e Lekë Dukagjinit.) Vdekja e dyfishtë në çastin e gëzimit, thotë Fetiu, qëndron më lart se jeta në robëri, si katarsisi i tragjedisë klasike. Për këtë dhe për figuracionin e saj, mbi 90 figura në 188 vargje, ai e quan këngën më të përsosur artistikisht të këtij motivi në Ballkan.

Burimet

• Bernardin Palaj & Donat Kurti, Kângë Kreshnikësh dhe Legenda, Visaret e Kombit II, Tiranë 1937 (ribotim Plejad 2005, sipas botimit të 1937; teksti i këngës, argumenti dhe shënimi i mbledhësit)
• Sadri Fetiu, «Aspekte krahasimtare të këngës popullore „Gjergj Elez Alija”», Gjurmime Albanologjike 9 (1979), f. 7–20
• Wikipedia (anglisht): Gjergj Elez Alia
• Wikipedia (shqip): Gjergj Elez Alia