Fisi Bytyçi zotëronte pellgun që Steinmetz e quajti më të pasurin e Malësisë së Gjakovës

Bytyçi (në burime edhe Bytyqi, Bityçi ose Bitiçi) është fisi i pjesës juglindore të Malësisë së Gjakovës, në krahinën e Tropojës, në veri të Drinit dhe pak në perëndim të Gjakovës. Emri i tij del në një regjistër osman të vitit 1571, ndërsa udhëtari austriak Karl Steinmetz, që e përshkoi krahinën më 1903, e quajti pellgun e Bytyçit pjesën më të pasur të Malësisë së Gjakovës.

Trojet e fisit

Sipas Robert Elsie-t (The Tribes of Albania, 2015), fqinjët e Bytyçit janë Gashi në veriperëndim, përtej Qafës së Luzhës (815 m), Krasniqja në perëndim dhe Hasi në jug. Në lindje, matanë Qafës së Prushit (651 m), shtrihet Gjakova. Vetë Bytyçi është një fushë e rrethuar nga kodra të ulëta. Elsie përmend si vendbanimet kryesore Kamin, qendrën administrative, Çorrajn, Viliqin, Kepenekun, Leniqin, Mashin, Pacin, Prushin, Visogën, Vladin, Zogajn dhe Zherkën. Trojeve tradicionale të fisit, sipas tij, u përkasin edhe kullotat e larta të Sylbicës.

Steinmetz, për udhëtimin e vitit 1903, e ndan Malësinë e Gjakovës në tri fise myslimane: Krasniqja në perëndim me rreth 800 shtëpi, Gashi në verilindje me afërsisht po aq, dhe Bytyçi në juglindje me rreth 300 shtëpi. Në një shënim ai shton se, në kuptimin e ngushtë, edhe Nikaj e Mërturi i përkasin kësaj malësie, sepse tregu i tyre është Gjakova.

Kur kaloi Qafën e Luzhës, Steinmetz pa para vetes një rrafsh të vogël, të mbyllur rreth e qark nga male të ulëta me shkurre. Fundi i tij ishte i mbuluar gjithandej me livadhe e ara të gjelbra, shtëpitë ishin të shpërndara nëpër shpate, aty-këtu kullotnin bagëtitë dhe mes tyre gjarpëronte një përrua me pemë anash. Në udhëtimin e dytë, më 1904, ai shkroi se, pasi kaloi sërish Qafën e Luzhës, përshkoi «pellgun e bukur të Bytyçit». Pastaj zbriti nëpër luginën e gjatë e të ngushtë të përroit të Bytyçit (Steinmetz e shkruan «Proni Bitüčit»), që e nxori te fshati «Babaj Boks», në buzë të fushës së Gjakovës.

Elsie shënon se regjistrimi austro-hungarez i vitit 1918 përfshinte në Bytyç vendbanimet dhe rrethinat e Berishës, Kamit, Kepenekut, Luzhës, Pacit, Vladit, Zherkës dhe Zogajt. Në ndarjen e sotme administrative të Shqipërisë, njësia administrative Bytyç, ish-komunë, me reformën e vitit 2015 u bë pjesë e bashkisë së Tropojës, në qarkun e Kukësit. Elsie jep për Bytyçin 2078 banorë në vitin 2004 dhe 2185 në vitin 2008; regjistrimi i vitit 2023 numëroi në njësinë administrative 888 banorë.

Prejardhja: dokumentet dhe gojëdhëna

Dokumenti. Përmendja e parë e shkruar që njihet është në një regjistër osman të vitit 1571 për Sanxhakun e Dukagjinit: atje Bytyçi shënohet si lagje (mëhallë) e Rodogoshtit, pjesë e Rudinës, me 39 shtëpi. Këtë të dhënë e sjell Elsie (2015).

Emri. Sipas një shpjegimi që përmend Elsie, emri vjen nga arumanishtja dhe do të thotë «poçar», sepse këtu bëheshin enë balte. Vetë Elsie e quan këtë etimologji të pasigurt.

Gojëdhëna. Sipas gojëdhënës që përmbledh Elsie, fisi rrjedh nga një burrë i quajtur Lekë Bytyçi, i ardhur nga lugina e poshtme e Drinit, rreth Komanit. Ai u shpërngul me njerëzit e vet drejt lindjes dhe u ngul aty ku sot është Viliqi. Bijtë e tij ishin tre. I madhi, Vili, la trojet e Bytyçit dhe zuri vend në anën e Prizrenit. Biba mori pjesën lindore të luginës, rreth Rasadës e Pacit, dhe la tre djem: Martinin, Gjonin e Pacin. Karli, më i vogli, ndenji me familjen në pjesën perëndimore, rreth Viliqit; ai pati një djalë, Vilin, dhe shumë vajza, të cilat i martoi te krasniqasit dhe te hasjanët.

Një version tjetër. Sipas një tradite të dytë, të shënuar po nga Elsie dhe të ngjashme me të parën, bytyçasit vijnë nga fisi Shkreli dhe emrin e morën nga krahina ku u vendosën, diku pas vitit 1600. Burimet e cituara këtu nuk japin dokument që të vendosë mes dy versioneve.

Vëllazëritë dhe mbiemrat

Burimet e cituara këtu nuk japin një listë të plotë vëllazërish. Gojëdhëna e Lekë Bytyçit lidh degët e fisit me bijtë dhe nipërit e tij (Vili, Biba, Karli; Martini, Gjoni, Paci), ndërsa Elsie përmend familjen Ukshi të fshatit Qerret.

Mbiemri Bytyçi ose Bytyqi has edhe jashtë Malësisë së Gjakovës. Johann Georg von Hahn, gjatë udhëtimit që nisi në shtator 1858, shënoi sipas të dhënave që mblodhi në Prishtinë (dimri nuk e la ta vizitonte vetë Llapin) se nga 22 fshatrat e Llapit, 20 u përkisnin kelmendasve, ndërsa dy të tjerët fisit «Betusch», që Elsie e njeh si Bytyçin. Elsie vëren se shumë familje Bytyçi jetojnë në Ferizaj, Gjakovë e Suharekë dhe në rrethinat e tyre. Steinmetz, për vitin 1903, e përshkruan vetë popullsinë e Gjakovës si të përbërë nga pjesëtarë të fiseve malore fqinje, mes tyre edhe Bytyçi.

Një mbiemër nuk vërteton përkatësinë në fis: jo çdo familje me mbiemrin Bytyçi rrjedh nga ky fis, dhe jo çdo familje e fisit e mban këtë mbiemër.

Bajraku dhe jeta

Sipas Elsie-t, Bytyçi njihej si fis mysliman, i lidhur nga vetëdija e gjakut të përbashkët dhe e një historie të përbashkët prej një paraardhësi mashkull, dhe përbënte një bajrak të vetëm. Bytyçasit ishin tradicionalisht blegtorë dhe bujq.

Në kohën osmane krahina i përkiste kazasë së Gjakovës, e njohur si Altun-ili. Sipas Elsie-t, nga gjysma e dytë e shekullit XVIII deri më 1864 ajo ishte nën sundimin e pashallarëve Begolli të Pejës, dhe pastaj, deri më 1912, bëri pjesë në Vilajetin e Kosovës. Elsie e nis këtë periudhë me vitin 1864, por vetë Vilajeti i Kosovës u krijua më 1877; nga viti 1868 deri më 1877 ekzistonte Vilajeti i Prizrenit.

Steinmetz, për udhëtimin e vitit 1903, shkruan se pjesa veriore dhe më e sheshtë e Malësisë së Gjakovës ishte mjaft e punuar, me ara dhe livadhe, prandaj Krasniqja, Gashi dhe Bytyçi ishin shumë më të begatë se fiset katolike në perëndim. Ai shton se bytyçasit ishin dukshëm më të dobët se krasniqasit dhe gashjanët, por gëzonin respekt të madh tek të dy fiset për begatinë dhe trimërinë e tyre.

Plagët e viteve 1912–1915

Sipas Elsie-t, pushtimi serb i Kosovës më 1912 dhe ndarja që pasoi e shkëputën fisin nga tregjet e tij kryesore, Gjakova dhe Peja, dhe krahina u varfërua: Bytyçi mbeti në anën shqiptare, ndërsa tregjet e afërta ishin në Kosovën e pushtuar nga Serbia.

Në tetor 1913 forcat serbe pushtuan Malësinë e Gjakovës. Elsie jep shifrën e 2000 shtëpive të djegura dhe të 51 burrave të vrarë në vetë Bytyçin. Shifra e shtëpive bie në sy: regjistrimi austro-hungarez i vitit 1918 numëroi në Bytyç 354 familje, me 2044 banorë. Forcat serbe e sulmuan krahinën sërish në qershor dhe në gusht të vitit 1915. Në vjeshtë të atij viti u shkatërrua fshati Qerret, ku jetonte familja Ukshi: ajo u shua pothuajse e tëra dhe shpëtoi vetëm një pjesëtar, që nuk ndodhej në fshat në kohën e sulmit.

Figura historike

Steinmetz, që qëndroi në Gjakovë në vitin 1903, përshkruan kullën e një beu që e quan «Rizabeg», beun më të fuqishëm të qytetit, dhe shkruan se ai i përkiste fisit Bytyçi. Sipas tij, ky bej ishte në grindje të vazhdueshme për pushtet e emër me rivalin e vet nga fisi Krasniqi, të cilin e shënon «Bajrambeg Zuri». Dy vjet para vizitës së tij, shkruan Steinmetz, përleshjet mes ithtarëve të të dyve në mes të qytetit e kishin mbajtur pazarin të mbyllur një muaj të tërë.

Burimet

• Karl Steinmetz, Eine Reise durch die Hochländergaue Oberalbaniens, Wien–Leipzig 1904 (udhëtimi i vitit 1903): archive.org
• Karl Steinmetz, Ein Vorstoss in die Nordalbanischen Alpen, Wien–Leipzig 1905 (udhëtimi i vitit 1904): archive.org
• Johann Georg von Hahn, Reise von Belgrad nach Salonik, botimi i 1868-ës (udhëtimi i vitit 1858), f. 124–126: archive.org
• Robert Elsie, The Tribes of Albania: History, Society and Culture, I.B. Tauris, 2015, f. 11 dhe 170–172: Google Books
• Wikipedia (anglisht), «Bytyç» (njësia administrative): en.wikipedia.org
• Wikipedia (anglisht), «Kosovo vilayet»: en.wikipedia.org
• Wikipedia (anglisht), «Bytyqi»: en.wikipedia.org
• Wikipedia (shqip), «Bytyçi»: sq.wikipedia.org