Fustanella: fundi i palosur që e kaloi kufirin nga Ilirët në Evropë

TIRANË — Në vitin 1335, një dokument doganor në portin e lumit Drin, në Liqenin e Shkodrës, regjistroi konfiskimin e një fustanelle nga një marinar. Gjashtë shekuj më vonë, në vitin 1835, i njëjti veshje u shpall kostum zyrtar i oborrit mbretëror në Athinë. Mes këtyre dy datash, fustanella — fundi i palosur prej liri që shqiptarët e mbajtën në luftë dhe në festë — u bë një nga simbolet më të përhapura të trimërisë mashkullore në Ballkan, me pretendime pronësie që sot e kësaj dite i ndajnë Greqia nga Shqipëria.

Wikipedia në shqip e përshkruan fustanellën si "veshje tradicionale dhe luftarake për meshkuj, e ngashme me fundin dhe kiltin skocez". Etymologjia mbetet e diskutueshme: një variant e lidh me fjalën italiane fustagno (fustan, lloj pëlhure), të tjerë me rrënjë ilire fus (vishem, fut trupin brenda), ose thjesht me fund — fundi i veshjes. Çfarë është më pak e diskutueshme është përhapja gjeografike: nga Maribori i Sllovenisë në jug të Shqipërisë, nga Durrësi antik në brigjet e Jonit, gjurmë të fustanellës gjenden në të gjitha zonat e banuara nga ilirët dhe pasardhësit e tyre.

Dëshmia më e hershme arkeologjike, sipas Wikipedia në anglisht, vjen nga një figurinë terrakote e shekullit IV të e.s. e gjetur në Durrës — një burrë me fund të palosur që i mbulon gjunjët. Në Maribor të Sllovenisë, një skulpturë ilire e shekullit V p.e.s. paraqet të njëjtën veshje. Këto gjetje i kanë shtyrë disa studiues të hipotezojnë se fustanella ishte pjesë e kostumit ilir, e cila më pas mund të ketë ndikuar edhe në veshjen ushtarake romake. Sir Arthur Evans, duke vëzhguar fshataret në kufirin modern mes Bosnjës dhe Malit të Zi, e konsideroi fustanellën e tyre — e veshur mbi parzmoren sllave — si një element të ruajtur ilir midis popullatave sllavofonike. Baron Franz Nopcsa shkoi më tej, duke teorizuar se kilti keltik i Britanisë mund të ketë origjinë nga fustanella shqiptare, e futur nga legjionet romake.

Këto hipoteza mbeten spekulime. Ajo që burimet e konfirmojnë është përdorimi praktik: fustanella shqiptare, sipas Wikipedia në shqip, përgjithësisht ka "gjashtëdhjetë palë, ose përgjithësisht një numër të moderuar". Bëhet prej "copave të trasha të lirit të endura në kushtet e shtëpisë". Historikisht ishte aq e gjatë sa të mbulonte gjunjët, duke lënë të ekspozuar këmbët — një zgjedhje që lehte lëvizjen në terren malor. Në versionin luftarak, shqiptarët e pasur e mbanin me jatagan në sup dhe pisqolla argjendi në brez, kryesisht për dekorim.

Në shekullin XVIII-XIX, fustanella u bë uniformë identifikuese e trupave shqiptare në Perandorinë Osmane. Wikipedia në anglisht e lidh këtë periudhë me famën ushtarake të pashallarëve shqiptarë — Ali Tepelena i Janinës dhe Mehmet Ali i Egjiptit. Në atë kohë, luftëtarët shqiptare e veshën fustanellën në Mbretërinë e Napolit dhe në Ishujt Jonikë; në vitet 1810, një regjiment britanik në Ishujt Jonikë e miratoi zyrtarisht kostumin luftarak shqiptar. Më pas, në vitet 1820, fustanella u bë "simbol kryesor vizual i filohelenizmit" — revolucionarët grekë në Luftën për Pavarësi e veshën, dhe fama e saj si simbol i trimërisë u përhap në të gjithë Evropën.

Kjo është pika ku historia bëhet politikë. Pas pavarësisë greke, fustanella dhe jelekët e qëndisur që e shoqëronin u adoptuan nga ushtria e re greke. Më 1835 u shpall kostum zyrtar i oborrit, dhe më vonë u kthye në veshje kombëtare greke. Në Shqipëri, fustanella veshi Gardën Mbretërore në periudhën ndërluftore. Sot, një version i shkurtër vazhdon të përdoret nga njësi ceremoniale ushtarake greke si Evzones që nga 1868-a, ndërsa në Shqipëri mbetet pjesë e kostumit të grupeve polifonike. Të dyja vendet e pretendojnë si veshje kombëtare.

Wikipedia në anglisht regjistron edhe emra alternativë që tregojnë përhapjen etnike: tsamika ose çamika, e lidhur me çamët, dhe kleftiki, e lidhur me klefëtët — brigandët malorë. Në territoret shqiptare, fustanella përdorej "shekuj para sundimit osman", sipas të njëjtit burim. Në zonat e ftohta, numri i palosjeve rritej për më tepër ngrohje — një detaj praktik që shpjegon ndryshimet rajonale.

Sot, fustanella mbetet pjesë e kostumeve popullore ballkanike, por përdorimi i saj është bërë kryesisht ceremonial. Në Shqipëri, siç shënon Wikipedia në shqip, vazhdon të shihet tek grupet polifonike; në Greqi, tek rojet presidenciale. Veshja e përditshme ka zhdukur pothuajse kudo — megjithëse Wikipedia në anglisht vëren se "burra dhe djem të moshuar, kryesisht në Veri, ende e veshin rrobat tradicionale në jetën e përditshme". Nëse kjo përfshin edhe fustanellën, burimi nuk e specifikon.

Çfarë mbetet është një objekt që i ka kaluar kufijtë politikë përpara se kufijtë të ekzistonin si të tillë. Nga ilirët në romakë, nga shqiptarët osmanë në filohelenistët grekë, nga regimentet britanike në rojet ceremoniale të sotme — fustanella ka qenë veshje lufte, pastaj veshje revolucioni, pastaj veshje shteti. Pretendimi për origjinë "të pastër" kombëtare, nga të dyja palët, anashkalon faktin që veshjet, si gjuhët, udhëtojnë me njerëzit që i mbajnë.

Burimet:

• Wikipedia (sq) — përkufizimi, etimologjia, numri i palosjeve, përdorimi në Shqipëri dhe Greqi
• Wikipedia (en) — përhapja historike, adoptimi nga regjimentet britanike dhe ushtria greke, emrat alternativë, pretendimet kombëtare
• Wikipedia (en) — konteksti i veshjes tradicionale shqiptare, përdorimi aktual në Veri

— Redaksia ZHURMA