Kabaja me sazet: iso-polifonia që u zhvendos nga zëri në klarinetë

Në dasmat e Jugut, kur tavolinat qetësohen dhe këngëtarët ndalen, klarineta nis një frazë të lirë, pa takt, pa fillim të matur — dhe pjesa tjetër e sazes shkon nën të, e mban një tingull të vetëm, të pandërprerë. Ky është kabaja. Nuk është solo në kuptimin që i dha Evropa fjalës: është një zë i vetëm mbi një iso, dhe iso-ja është e njëjta që burrat e Labërisë e mbajnë me frymë të shkallëzuar mbi rrokjen «e». Ndryshimi i vetëm është që tani nuk e mban gryka, por llautë, def dhe fizarmonikë. Sazet e Jugut nuk huazuan një muzikë të huaj dhe e veshën shqip. Ato morën strukturën më të vjetër që kishin — polifoninë me iso — dhe e kaluan nga zëri në instrument.

Pse ka rëndësi

• Sazet janë formacioni instrumental i qyteteve të Jugut — klarinetë, violinë, llautë dhe def, më vonë fizarmonikë — i kristalizuar nga fundi i shekullit XIX.
• Kabaja, gjinia kryesore instrumentale e sazeve, mban strukturën e iso-polifonisë vokale: një zë solistik mbi një iso mbajtëse, të kaluar nga gryka në instrument.
• UNESCO e shpalli iso-polifoninë shqiptare Kryevepër në 2005 dhe e regjistroi në Listën Përfaqësuese në 2008 — por dosja përshkruan këngën vokale; sazet dhe kabaja nuk përmenden në të.

Çfarë është një saze

Sazja është një formacion i vogël, i lëvizshëm, i qytetit. Bërthama e tij historike është klarineta — në gojën e Jugut gërneta — violina, llautja dhe defi ose dajrja; nga shekulli XX brenda hyri edhe fizarmonika. Emri vjen nga turqishtja osmane saz, «vegël muzikore», dhe kjo është e vërteta e gjysmës së pajisjes: klarineta, violina dhe fizarmonika janë instrumente të temperuara, të ardhura nga jashtë, që zëvendësuan gradualisht veglat baritore të fshatit. Por hardware-i i huazuar nuk e përcakton muzikën. Ajo që sazexhinjtë bënë me këto instrumente të reja ishte të vendosnin mbi ta një rregull që nuk vjen nga Stambolli: iso-n.

Studimet e formacioneve qytetare e përshkruajnë saktësisht kështu — sazexhinjtë «vendosën iso-tonikën orientuese për të gjithë instrumentet e sazes». Tonalitetet nuk zgjidheshin nga teoria, por nga gryka: fa, sol, la bemol dhe si bemol për zërat e burrave, si bemol, do dhe re për zërat e grave. Instrumenti u akordua sipas njeriut që kishte kënduar shekuj pa instrument. Kjo është radha e saktë e gjërave, dhe ka rëndësi, sepse e kthen mbrapsht bindjen e rëndomtë se muzika popullore e Jugut është një përshtatje vendase e modës orientale.

Vendi i punës i sazes ishte dasma. «Dasma hap këngët» — pra repertori nuk shfaqej në skenë, shfaqej në oborr, mbi tavolina të mbuluara, midis njerëzve që i dinin fjalët. Prej këtej vjen edhe një kufizim që sazet nuk e kapërcyen kurrë: ato nuk qenë ansambël koncertor, qenë shërbim rituali, i lidhur me radhën e dasmës dhe me orët e saj.

Kabaja: iso-ja që kaloi në instrument

Kabaja është gjinia që i bëri sazet të pavdekshme. Është pjesë instrumentale, e ngadaltë, pa metër fiks, e hapur nga klarineta ose violina, ndërsa pjesa tjetër e formacionit mban një shtresë të vazhdueshme nën të. Sistemi modal i kabasë nuk është i qytetit: ai vjen nga zonat etnografike rurale përreth, të njëjtat zona që kanë prodhuar iso-polifoninë.

Akademiku Vasil S. Tole, i cili i ka kushtuar kabasë me sazet një studim të veçantë — Kaba me gërnetë e violinë — e formulon këtë pikë në mënyrën më të drejtpërdrejtë: kabaja mban brenda vetes teksturën iso-polifonike të një rrëfimi vokal dhe, me kalimin e vitesh, u shpërngul nga forma vokale në formën instrumentale. Me fjalë të tjera, kabaja nuk është improvizim i lirë mbi një shkallë. Është një vajtim që e ka humbur tekstin. Kur klarineta ngjitet, ndalon, ulet dhe e mban notën më gjatë sesa e kërkon fraza, ajo po bën atë që bën një vajtuese: po tërheq kohën.

Kjo është arsyeja pse kabaja tingëllon e njohur për një vesh shqiptar edhe kur nuk e ka dëgjuar kurrë atë pjesë të veçantë. Nuk është një gjini e importuar që u pëlqeu; është forma më e vjetër e këndimit tonë, e transferuar në një vegël të re. Njësoj si çiftelia në Veri mban mbi dy tela të njëjtin parim — një tel që tregon, një tel që mban — sazet e Jugut e ndanë ansamblin në atë që rrëfen dhe atë që qëndron.

Harta: nga Leskoviku te Delvina

Territori i sazeve është i vizatuar mirë. Nga ana toske: Korça, Përmeti, Leskoviku, Kolonja, Fieri, Berati. Nga ana labe: Vlora, Saranda, Tepelena, Gjirokastra, Delvina. Vështrimet mbi formacionet qytetare numërojnë rreth tetëmbëdhjetë rrethe si tokë sazeve. Kjo nuk është një hartë e mjegullt: është pothuajse identike me hartën e polifonisë labe dhe të krahinave toske që i qëndruan pranë, dhe kjo mbivendosje është prova e parë e argumentit të Toles.

Rreth vitit 1910 sazet ende funksiononin si muzikantë shtegtarë — shkonin ku ishte dasma. Nga fundi i viteve 1920 stilet krahinore ishin bërë të dallueshme sa të klasifikoheshin: një kaba përmetare nuk ishte një kaba vlonjate, dhe njerëzit e dinin. Emrat e mjeshtrave ruhen: Selim dhe Hafize Leskoviku, Demkë Hajros dhe Cilo Qorri në Korçë, Medi Përmeti, Riza Nebati dhe Shyqyri Fuga (1883–1962) në Berat, Bilbil Vlora në Vlorë. Në qytetet e tjera të vendit të njëjta formacione mbanin repertorë të tjerë — Isuf Myzyri (1881–1956) në Elbasan, Remzi Lela–Çobani në Tiranë — ndërsa në Shkodër i njëjti aparat instrumental shërbeu një gjini krejt tjetër, ahengun. Klarineta dhe violina qenë instrumentet solistike kryesore në të gjitha këto formacione; ajo që ndryshonte nga qyteti në qytet ishte se çfarë i thuhej instrumentit të bëjë.

Bilbil Vlora dhe pllakat e Columbia-s

Muzika e sazeve nuk mbeti brenda oborreve. Bilbil Vlora — një nga reformatorët kryesorë të muzikës qytetare me saze në Labëri, lindur rreth vitit 1889 — regjistroi në fillim të viteve 1930 për shtëpinë diskografike «Columbia». Krijimtaria e tij dokumentohet deri më sot në dhjetë pllaka gramafoni, me rreth njëzet regjistrime: këngë, valle dhe kaba toske me violinë e saze.

Ky detaj ka peshë më të madhe se sa dukja e vetë pllakave. Do të thotë se kabaja u fiksua në një medium industrial ndërkombëtar në një kohë kur shteti shqiptar ishte tetëmbëdhjetë vjeç dhe nuk kishte as radio, as institut folklorik, as arkiv. Regjistrimi i parë serioz i këtij repertori nuk u bë nga një politikë kulturore; u bë nga tregu, dhe nga një mjeshtër që e kuptoi se pllaka është kujtesë.

Laver Bariu, ustai i fundit

Laver Bariu lindi në Përmet më 2 maj 1929 dhe vdiq në të njëjtin qytet më 26 janar 2014. E mësoi vetë klarinetën dhe llautën, nisi si i ri në formacionin e Hajdar Cangonjit dhe pastaj krijoi grupin e vet, me të cilin u paraqit në festivalin folklorik kombëtar të Tiranës në 1952. Sazet e Përmetit, që drejtoi për gjysmë shekulli, e ndryshuan përbërjen bashkë me kohën: në 1951 gërnetë, dy llauta dhe dy fizarmonika; në përbërjen e qëndrueshme të vitit 1976 gërnetë, llautë, fizarmonikë, def dhe violinë, me Xhelal Zeqirin në këngë e llautë dhe Krenar Manen në def.

Kronologjia e regjistrimeve të tij është, praktikisht, kronologjia e ruajtjes së kabasë përmetare. Regjistrimin e parë me saze e bëri në 1954. Në 1957 u regjistrua nga ekspedita shqiptaro-gjermane. Në 1966 futi në Radio Tiranë tri pjesë përmetare me klarinetë; kabanë e fundit në Radio Tiranë e regjistroi në 1990. Pastaj, në 1994, ndodhi gjëja që i dha kësaj muzike një jetë të dytë jashtë vendit: inxhinieri britanik Ben Mandelson e regjistroi Laverin në Përmet, dhe albumi u nxor me titullin Songs from the City of Roses — qyteti i trëndafilave është Përmeti — me Lefërt Lurkën në fizarmonikë, Irfan Ponoçin në llautë, Ilir Durralliun në klarinetë të dytë, Alban Zeqirin në def dhe Drini Kananin e Evgjeni Çullin në këngë. Një vit më pas u prodhua në Australi një disk me valle dasmash, dhe një tjetër në Greqi.

Ajo që quhet zakonisht «ustai i fundit i sazeve të Jugut» nuk është titull nostalgjie. Është një konstatim strukturor: Bariu e mësoi mjeshtërinë brenda një zinxhiri mësim-nxënieje që fillonte në oborr dhe mbaronte në oborr, dhe ai zinxhir u ndërpre pas tij. Ata që e luajnë kabanë sot e kanë marrë nga regjistrimi, jo nga dasma.

Ç'mbron UNESCO dhe ç'lë jashtë

Iso-polifonia shqiptare u shpall Kryevepër e Trashëgimisë Gojore dhe Jomateriale të Njerëzimit në 2005 dhe u regjistrua në Listën Përfaqësuese të UNESCO-s në 2008. Dosja është e saktë dhe e mirë: përshkruan këngë me dy pjesë solistike — një melodi dhe një kundër-melodi — mbi një iso korale; shpjegon se ndër toskët iso-ja është e vazhdueshme, mbi rrokjen «e», me frymëmarrje të shkallëzuar, ndërsa ndër labët ajo herë-herë bëhet ton ritmik, i thënë mbi tekstin e këngës; dhe i njeh dy grupet stilistike, gegët në Veri dhe toskët e labët në Jug.

Ajo që dosja nuk përmend është instrumenti. Sazet nuk janë në të. Kabaja nuk është në të. Mbrojtja ndërkombëtare mbulon gjysmën vokale të një tradite të vetme dhe e lë jashtë gjysmën instrumentale, pikërisht atë gjysmë që u regjistrua e para në pllakë, që u shpërndau e para jashtë vendit, dhe që varet nga një zinxhir mësimi shumë më i hollë — sepse për të mbajtur një iso me grykë duhen njerëz, ndërsa për të luajtur një kaba duhet një mjeshtër.

Ky nuk është një ankim ndaj UNESCO-s; është një detyrë e papërmbushur e vendit. Iso-polifonia u dokumentua sepse dikush e shkroi dosjen. Kabaja pret të vetën. Pa të, ajo mbetet ajo që është tani: një muzikë e madhe që mbijeton në dhjetë pllaka gramafoni të fillimit të viteve 1930, në tri regjistrime të Radio Tiranës të vitit 1966, dhe në një album që një britanik shkoi e regjistroi në Përmet në 1994.

Burimet

• Vasil S. Tole, Kaba me gërnetë e violinë — studim i kushtuar gjinisë së kabasë me saze; arkivi i studimeve mbi iso-polifoninë, isopolifonia.com.
• UNESCO, Trashëgimia Kulturore Jomateriale — Albanian folk iso-polyphony (Kryevepër 2005; Listë Përfaqësuese 2008).
• «Sazet, gjuha muzikore e qyteteve», ShqipëriaJonë — përbërja e formacioneve, harta e rretheve, iso-tonika dhe tonalitetet, emrat e sazexhinjve.
• «Muzika qytetare: avantgarda e muzikës tradicionale shqiptare», Dielli — kabaja si gjini instrumentale e sazeve, instrumentet solistike, mjeshtrat sipas qyteteve.
• Biografia e Laver Bariut — Odea Academy, odeacademy.org/laver-bariu: datat, përbërja e Sazeve të Përmetit në 1951 dhe 1976, kronologjia e regjistrimeve 1954–1995.
• Laver Bariu, Songs from the City of Roses, GlobeStyle CDORBD 091 — regjistruar në Përmet nga Ben Mandelson, 1994; përbërja e formacionit sipas kredencialeve të albumit.
• «Ekspozohen pllaka origjinale gramafoni të Bilbil Vlorës», Shqiptarja — regjistrimet për Columbia, numri i pllakave, roli i tij në Labëri.