Komani: 160 hektarë mesjetë në rrëzë të Dalmacës

KOMAN — Në rrëzë të majës së Dalmacës, aty ku lugina e Drinit çan shkëmbinjtë e Shqipërisë Veriore, muret e një vendbanimi mesjetar dallohen ende mbi bar. Ato ngjiten nëpër një reliev të thepisur malor, mes 560 dhe 620 metrave mbi nivelin e detit, dhe bashkë me kishën, farkën dhe varrezat e dendura mbulojnë një sipërfaqe prej mbi 160 hektarësh. Ky është Vendbanimi Mesjetar i Komanit, të cilin raporti i ATSH-së i 23 korrikut e rendit ndër sitet më të rëndësishme të trashëgimisë kulturore në Shqipëri — dhe një nga ato raste ku pas një njoftimi rutinë qëndron një prej emrave më me peshë të arkeologjisë shqiptare.

Pse ka rëndësi

• Vendbanimi është shpallur Monument Kulture më 1963 dhe Zonë Arkeologjike A dhe B më 2015, sipas ATSH-së.
• Kompleksi prej mbi 160 hektarësh përfshin muret e habitatit, kompleksin eklezial me Kishën e Shën Gjergjit, gjurmët e një farke mesjetare dhe një nekropol të gjerë e të dendur me varre.
• Nekropoli i ka dhënë emrin kulturës arkeologjike të Komanit (shek. VI–VIII), të cilën shkolla shqiptare e lexon si urë mes ilirëve të antikitetit të vonë dhe arbërve të mesjetës.

Njoftimi u shpërnda më 23 korrik nga Agjencia Telegrafike Shqiptare dhe u rimor pothuajse fjalë për fjalë nga Gazeta Tema më 24 korrik e nga Gazeta Metro më 25 korrik. Të tria botimet sjellin të njëjtat shifra dhe të njëjtin theks: sitin nuk e mban të gjallë statusi në letër, por puna e përditshme e specialistëve të Drejtorisë Rajonale të Trashëgimisë Kulturore Shkodër.

Mbrojtja ligjore e Komanit ka dy shtresa, të vëna me gjysmë shekulli largësi nga njëra-tjetra. Më 1963, shteti shqiptar e shpalli kompleksin Monument Kulture. Më 2015 iu shtua statusi i Zonës Arkeologjike A dhe B — ndarja që dallon bërthamën e mbrojtur rreptësisht nga rrethina ku ndërhyrjet lejohen vetëm nën kontroll. Sipas raportit të ATSH-së, këto dy data përcaktojnë kornizën brenda së cilës punohet sot në terren.

Vizitori që ngjitet sot në Koman i gjen strukturat të lexueshme në terren. Gazeta Tema shënon se aty evidentohen lehtësisht muret e habitatit — banesat e dikurshme —, kompleksi eklezial me Kishën e Shën Gjergjit në qendër, gjurmët e një farke mesjetare dhe nekropoli i gjerë e i dendur me varre. Janë katër fytyrat e një vendbanimi të plotë: shtëpia, faltorja, zeja dhe varri. Kompleksi eklezial flet për jetën fetare të bashkësisë; farka, për prodhimin vendas të veglave — një ekonomi që nuk varej krejt nga jashtë. Vetë raporti e quan të rrallë këtë ndërthurje të kulturës, arkeologjisë dhe peizazhit natyror, dhe pikërisht ajo e bën Komanin destinacion njëherazi për vizitorë e për studiues.

Pas kësaj lexueshmërie qëndron një punë që nuk duket në fotografi. Specialistët e Drejtorisë Rajonale të Trashëgimisë Kulturore Shkodër, shkruan ATSH-ja, kryejnë mirëmbajtje të përditshme duke përballuar terrenin e vështirë dhe distancat e gjata, që siti të mbetet i aksesueshëm për të gjithë. Gazeta Metro e rimerr të njëjtin konstatim: strukturat dallohen qartë pikërisht falë kësaj pune. Në një shpat mali prej 160 hektarësh, mirëmbajtja bëhet me këmbë e me duar — jo vetëm me vendime e vula.

Raportet e korrikut ndalen te statusi dhe mirëmbajtja, por emri i Komanit peshon në arkeologji shumë më tepër se përmasat e sitit. Nekropoli në rrëzë të Dalmacës, i gërmuar e i studiuar qysh nga fundi i shekullit XIX, i ka dhënë emrin kulturës së Komanit — horizontit arkeologjik të shekujve VI–VIII, të njohur nga varret e pasura me stoli, armë e vegla metalike. Shkolla arkeologjike shqiptare e lexon këtë kulturë si hallkën lidhëse mes popullsisë ilire të antikitetit të vonë dhe arbërve që dalin në burimet mesjetare — çka e bën Komanin pikë referimi jo vetëm për turizmin kulturor, por edhe për historinë e hershme të shqiptarëve. Kjo peshë shpjegon edhe kujdesin institucional: pak fshatra në Shqipëri mbajnë statuse mbrojtjeje qysh prej vitit 1963.

Sot vendbanimi jeton ashtu siç e përshkruajnë të tria mediat: si vend ku kultura, arkeologjia dhe peizazhi takohen mbi luginën e Drinit. Trashëgimia këtu nuk mbahet me fjalime, por me orar pune — me ngjitjen e përditshme drejt 600 metrave lartësi dhe me kujdesin që muret mesjetare të mos i mbulojë bari. Raporti i ATSH-së, i rimarrë nga Tema dhe Metro, është në thelb një njoftim pune. Pikërisht kjo e bën të besueshëm.

Lexo edhe: Vendbanimi mesjetar i Komanit shpallur Monument Kulture · Specialistët mirëmbajnë sitin e Komanit — monumenti mbetet i hapur · Pirustët: fisi ilir që Roma s'e mundi dot pa ia marrë minatorët

Burimet:

• ATSH — raporti origjinal i 23 korrikut për statusin, strukturat dhe mirëmbajtjen e sitit
• Gazeta Tema — rimarrja e raportit më 24 korrik, me strukturat që evidentohen në terren
• Gazeta Metro — rimarrja e raportit më 25 korrik, me theks te puna e specialistëve të Shkodrës

— Redaksia ZHURMA