Kângë Kreshnikësh: eposi gojor që i rezistoi shtetit dhe shekujve

PRISHTINË — Në një kullë në Malësinë e Gjakovës, në një natë dimri me borë, një lahutar rregullon telat e instrumentit të tij. Kënga që do të këndojë nuk është shkruar kurrë. Është mbajtur përmendsh, brez pas brezi, që në shekujt XVII–XVIII, kur Kângë Kreshnikësh morën trajtën e tyre të fundit. Sipas Wikipedias në shqip, kjo tradicion është "e fundit e llojit të vet që mbijeton në Evropën moderne" — dhe e vetmja e gjallë në traditat ballkanike.

Cikli i Kreshnikëve, i njohur ndryshe si Eposi i Kreshnikëve ose thjesht këngë të Mujit e të Halilit, përbën bërthamën e epikës legjendare shqiptare. Dy vëllezërit Muji dhe Halili qëndrojnë në qendër të ciklit, por këngët përfshijnë edhe vajtime, si "Ajkuna qan Omerin" — një këngë ku nëna Ajkuna vajton birin e saj. Wikipedia në anglisht e klasifikon këtë cikël si "ciklin më të rëndësishëm heroik jo-historik" të epikës shqiptare, ndërsa këngët e Skënderbeut formojnë ciklin historik kryesor.

Mbledhja sistematike e këtyre këngëve filloi vonë, kryesisht për shkak të rrethanave historike. Sipas Wikipedias në shqip, përveç një fragmenti të shkurtër që botoi Gustav Mayer më 1896, "mbledhja dhe botimi i këtij eposi realisht filloi në krye të shekullit XX, sidomos në vitet 20". Françeskanët Shtjefën Gjeçovi, Bernardin Palaj dhe Donat Kurti ishin ndër mbledhësit e parë. Palaj dhe Kurti botuan koleksionin e parë më 1937 — 34 këngë epike me 8.199 vargje. Më vonë, studiues të huaj si Maximilian Lambertz, Fulvio Cordignano, dhe sidomos Milman Parry dhe Albert Lord nga Harvardi, kryen kërkime të rëndësishme. Koleksioni i Lordit, me mbi 100 këngë dhe rreth 25.000 vargje, ruhet sot në Milman Parry Collection në Harvard.

Zonat e këndimit shtrihen në një hartë pan-shqiptare. Wikipedia në shqip përmend Malësinë e Madhe, Dukagjin, Has, Nikaj-Mërtur, Malësinë e Gjakovës dhe Sanxhakun në Shqipërinë e sotme; në Kosovë, cikli këndohet në Pejë, Gjakovë, Prizren, Deçan, Rahovec. Këngët kanë kaluar edhe në jug të Drinit, në Pukë, Lumë e Dibër, dhe përmes malësorëve të zbritur kanë arritur në Elbasan, Durrës, Lushnjë e Fier. Nuk mbeten vetëm brenda kufijve shqiptarë: lahutarë nga Sanxhaku si Avdo Megjedoviç, Salih Uglanin dhe të tjerë i bartën këngët te boshnjakët.

Struktura e këngëve reflekton një botë ku ritualet kanunore zënë vend qendror. Wikipedia në anglisht vëren se heronjtë legjendarë "zbatojnë plotësisht ritualet tradicionale shqiptare, të cilat zotërojnë autoritet të plotë në jetën e tyre sociale, politike dhe fetare". Ata njohin kultin e diellit, flijimin njerëzor, festat e lashta, praktikën e shenjtë të ngjitjes në majat e maleve. Në këtë kontekst, dy tipet e luftëtareve femra në epikë janë veçanërisht të dukshme: ato që luajnë rol aktiv në vendimet e fisisht, dhe ato që kalojnë një proces "mashkërimi" për të marrë pjesë në luftime sipas parimeve të Kanunit.

Origjina e ciklit është subjekt debate. Wikipedia në anglisht dokumenton se "elementet e bollshme mitike të lashta dhe marrëdhëniet e mundshme me mitologjinë e lashtë greke tregojnë një origjinë shumë më të vjetër të epikës shqiptare", duke çuar disa studiues të hipotezojnë "vazhdimësi midis epikës së supozuar ilire dhe Kângë Kreshnikësh". Në të njëjtën kohë, tipari konstant i luftërave kundër sllavëve — kryesisht për kullota dhe gra — "zbulon një lidhje midis formimit të epikës shqiptare dhe ardhjes së sllavëve në Ballkan në shekullin VI të e.s.". Historiani A. Buda, sipas Wikipedias në shqip, e lidh përshkallëzimin e këtij konflikti me forcimin e pushtetit feudal qendror serb të dinastisë së Nemanjëve në shekujt XIII–XIV. Epikologu gjerman M. Lambertz, gjithashtu i cituar aty, pajtohet se këngët "rrjedhin nga koha e dyndjes së sllavëve nëpër Danubin e Poshtëm në Ballkan".

Përmasa e koleksionimit të shekullit XXI është domethënëse. Wikipedia në anglisht shënon se deri në fillim të shekullit të XXI janë mbledhur rreth gjysmë milioni vargje të ciklit, duke përfshirë variantet. Botimet e rëndësishme vazhdojnë: në 2004, Robert Elsie dhe Janice Mathie-Heck përkthyen 23 këngë me 6.165 vargje në librin "Songs of the Frontier Warriors". Në 2021, Nicola Scaldaferri me bashkëpunëtorët Victor Friedman, John Kolsti dhe Zymer U. Neziri botuan "Wild Songs, Sweet Songs: The Albanian Epic in the Collections of Milman Parry and Albert B. Lord" — një katalog i plotë i teksteve dhe incizimeve me përzgjedhjen e dymbëdhjetë këngëve më të shquara.

Vlera që i atribuohet këngëve në vetë komunitetin mbetet e lartë. Wikipedia në shqip citon dëshminë popullore: "Këngët e kreshnikëve e burojnë njërin, e bajnë trim, i shtien zemër të durojë plumbin". Shtëpia pa lahutë, aty ku nuk këndoheshin këngë kreshnikësh, konsiderohej "shtëpi e lanun" — që nuk meritonte respekt. Këngët nuk këndoheshin vetëm në dasma e kuvende, por edhe "para fillimit të një beteje, madje edhe në zjarrminë e luftës".

Sot, tradita vazhdon të jetë e gjallë, por e brishtë. Lahutarë ende gjenden në Kosovë dhe Shqipërinë veriore, disa edhe në Mal të Zi. Pyetja që mbetet është nëse mjedisi urban dhe shpërnguljet masive do ta lejojnë këtë formë transmetimi gojor — që kërkon një kontekst social të caktuar, një dëgjues që di të vlerësojë, dhe një brez që ka kohë të mësojë përmendësh — të mbijetojë në formën e saj të vërtetë.

Burimet:

• Wikipedia (anglisht) — tradita gojore, lahutarët, studiuesit e huaj, mbledhja e shekullit XIX
• Wikipedia (anglisht) — cikli i Kreshnikëve, struktura, origjina, koleksionet e Parry-Lord, botimet e fundit
• Wikipedia (shqip) — zonat e këndimit, Muji e Halili, Ajkuna, Sanxhaku, Lambertz, Buda, vlera popullore

— Redaksia ZHURMA