Butrinti: nga miti te qyteti

Ka qytete që e fitojnë emrin nga njerëzit dhe ka të tjera që e fitojnë nga legjenda. Butrinti i përket të dytave. Mbi një gadishull të vogël në bregun jugor të Epirit, atje ku liqeni i Butrintit derdhet përmes kanalit të Vivarit drejt detit përballë Korfuzit, qëndron një nga vendet më të lashta të banuara të trojeve shqiptare — një vend ku miti dhe historia janë gërshetuar aq ngushtë sa s'ndahen dot pa kujdes.

Demi i plagosur dhe Troja e dytë

Legjenda, ajo që romakët deshën ta besonin më shumë se çdo gjë tjetër, e lidh themelimin e Butrintit me ikjen e madhe nga Troja. Heleni, biri i mbretit Priam, profet dhe i mbijetuar i luftës, do të kishte zbarkuar në këto brigje. Kur një dem i destinuar për flijim shpëtoi nga thika, kaloi me not dhe ra i plagosur në breg, Heleni e lexoi ngjarjen si shenjë hyjnore dhe themeloi aty qytetin e vet — *Buthroton*, "demi i plagosur". Virgjili, në *Eneidën*, e dërgoi këtu vetë Eneun, paraardhësin e Romës, që ndaloi te kjo "Trojë e vogël" me lumenj e portë të riemërtuar sipas atyre të atdheut të humbur. Kështu Roma vendosi t'i jepte Butrintit një gjenealogji perandorake.

Por historiani nuk i beson demit. Provat arkeologjike të banimit të qëndrueshëm nisin midis shekullit X dhe VIII para erës sonë, dhe enët e gjetura — korintike e atike — tregojnë një vend në kontakt të hershëm me botën mesdhetare, ndoshta një koloni e Korkyrës fqinje. Miti trojan është një veshje e mëvonshme, e qepur me art nga poetët romakë; ai na tregon jo se nga erdhi Butrinti, por çfarë deshën ta bënin më vonë të tjerët.

Mes Epirit, ilirëve dhe botës greke

Butrinti lindi në një kufi. Në brendësi shtriheshin kaonët, një nga fiset e mëdha të Epirit me kryeqytet Foiniken; në veri të tyre nisnin trojet e ilirëve, paraardhësve të shqiptarëve. Pikërisht ky pozicion — në takimin e botës epirote, ilire dhe greke — i jep Butrintit karakterin e tij të dyfishtë. Burimet e lashta e vendosin qytetin herë në njërën sferë e herë në tjetrën; dhe kjo paqartësi nuk është dobësi e dijes sonë, por vetë natyra e një porti kufitar ku tregtarë, perëndi e gjuhë takoheshin. Konica do të na këshillonte këtu maturi: të mos e bëjmë Butrintin atë që s'ka qenë, por as të mos ia mohojmë vendin në vargun e qyteteve të bregdetit tonë, krah Apolonisë, qytetit të dijes në brigjet ilire.

Në shekullin IV p.e.s. qyteti duket se kaloi nën sundimin e kaonëve, dhe gjatë epokës helenistike njohu lulëzimin e tij të parë të madh. Mbi shpatin jugor të akropolit u ngrit një shenjtërore e madhe kushtuar Asklepit, perëndisë së shërimit, rreth një burimi të shenjtë. Dhuratat e besimtarëve financuan ndërtimin e qytetit: u ngrit një teatër, një agora me stoa, mure rrethuese. Pikërisht teatri i Butrintit na ka lënë një thesar të rrallë — qindra mbishkrime të gdhendura në gur, shumica akte lirimi skllevërsh, që na zbulojnë emra, familje e jetën e përditshme të qytetit në një hollësi që rrallë e gjejmë gjetkë. Në mes të shekullit II p.e.s. Butrinti ishte qendra e një shteti të vogël të pavarur, "Koinoni i Prasaibëve".

Kolonia romake

Roma e mbërriti më në fund qytetin që e mbante për të vetin që prej Virgjilit. Në vitin 44 p.e.s. Butrinti u shpall koloni romake. Qyteti u zgjerua dukshëm mbi tokat e thara në jug të kanalit të Vivarit, ku u ndërtua një ujësjellës; u shtuan banja, vila e monumente. Kjo ishte epoka kur Butrinti u bë plotësisht pjesë e perandorisë, ashtu si gjithë trojet që do të hynin nën Ilirinë nën Romën, me provincat e saj që do të jepnin më vonë perandorë e kryeqytetarë. Mbishkrimet latine zëvendësuan ato greke; demi i plagosur tani kishte qytetarë romakë.

Bazilika, kalaja dhe heshtja

Me krishterimin Butrinti u bë seli peshkopale nën metropolinë e Nikopolit. Nga kjo epokë na ka mbetur monumenti më i bukur i tij: pagëzimorja, e ngritur rreth viteve 550–575 të e.s. mbi rrënojat e një banje romake, me një dysheme mozaiku ku kafshët e shenjta e simbolet e krishtera shtrohen në një rreth të përsosur kolonash. Pas një periudhe braktisjeje, qyteti u rindërtua nën Bizantin në shekullin IX. Më pas erdhën anzhuinët, venedikasit që ngritën kalanë trekëndëshe në shekullin XV, dhe në fund Ali Pashë Tepelena, sundimtari shqiptar që ngriti fortesën e fundit në grykën e Vivarit para se qyteti të fikej përfundimisht.

Sot Butrinti është nën mbrojtjen e UNESCO-s, një nga gurët e çmuar të trashëgimisë sonë antike. Por mësimi i tij është më i thellë se gurët. Butrinti na tregon se si lind një qytet: jo nga një dem mitik, por nga njerëzit që ndërtuan tregje e tempuj; dhe se si lind një legjendë — nga nevoja e të fuqishmëve për të blerë lashtësi. Të dyja janë të vërteta, secila në mënyrën e vet. Detyra jonë, si trashëgimtarë, është t'i mbajmë të dyja pa i ngatërruar: ta nderojmë mitin si poezi dhe ta njohim qytetin si histori.

Burimet:

• Butrint — UNESCO World Heritage Centre, whc.unesco.org/en/list/570
• "Butrint", World History Encyclopedia, worldhistory.org/Butrint
• "History of the city", Butrint Project (Albanian-Italian Archaeological Project), Università di Bologna — site.unibo.it/butrint
• "The Legend of Aeneas", Excavations of the Roman Forum at Butrint, University of Notre Dame — butrint.nd.edu
• "Chaonians" dhe "Butrint", Encyclopaedia / hyrje akademike (përmbledhje historike e periudhës helenistike e romake)

— Redaksia ZHURMA