Zgjedhjet e 26 majit 1996: dëshmitë e dhunës, 30 vjet më pas

TIRANË — “Ishte tmerr i vërtetë”, thotë Viktor Agolli, dikur truproja e liderit socialist Fatos Nano, kur kujton ditët rreth zgjedhjeve të 26 majit 1996. Në një rrëfim për emisionin ‘Studio Live’ me gazetarin Ermal Qori në Report Tv, të përcjellë nga javanews.al, ai përshkroi një protestë ku, sipas tij, gra e burra u rrahën me shkopinj druri dhe bishta lopate, ndërsa mes efektivëve të policisë kishte njerëz “që flisnin gjuhë sllave”, të kamufluar me uniforma. Tri dekada më vonë, kjo datë nuk është thjesht një kujtim: ajo është kthyer në terren beteje mes aktorëve të njëjtë politikë që ende drejtojnë Shqipërinë.

Pse ka rëndësi

• Zgjedhjet parlamentare të 26 majit 1996 u shoqëruan me akuza për grabitje të votës dhe dhunë ndaj opozitës socialiste.
• 30-vjetori u shënua në maj 2026 me dëshmi publike të ish-aktorëve — avokati Idajet Beqiri dhe ish-truproja Viktor Agolli.
• Kryeministri Edi Rama e përdor të njëjtën datë si simbol të PS-së, ndërsa përballet me protesta që kërkojnë largimin e tij.

Dëshmia më e prerë vjen nga avokati Idajet Beqiri. Në një intervistë për “Ora e Fundit” në ABC News, sipas javanews.al, Beqiri i quajti zgjedhjet e majit 1996 “grusht i pastër shteti, edhe më i egër se i 12 shtatorit 1998”. Ai akuzoi se Sali Berisha dhe Azem Hajdari “terrorizuan njerëzit” që me fillimin e pluralizmit, dhe se pushteti demokrat i asaj kohe “mori kutitë e votimit” dhe derdhi gjak për të mbajtur pushtetin me dhunë. Beqiri e lidhi zinxhirin e ngjarjeve me atë që pasoi: firmat piramidale, humbjen e kursimeve të shqiptarëve dhe luftën civile të 1997-s, kur, sipas tij, “shqiptarët me grykën e pushkës e hoqën nga pushteti”.

Rrëfimi i Agollit, ashtu siç e raporton javanews.al, shton detaje të rënda mbi ditët pas votimit. Ai thotë se dhunës nuk i shpëtuan as deputetë — përmend Ritvan Peshkopian dhe Blendi Gonxhen, të cilët, sipas tij, “janë tërhequr zvarrë” në mes të sheshit Skënderbej. Agolli pretendon se urdhrat për dhunimin e protestuesve jepeshin nga presidenti i atëhershëm i Republikës, të cilin e quan “01” — pra Sali Berisha. Dhe shkon më tej: ai vetë, thotë, bashkë me rreth 30 eksponentë të lartë të Partisë Socialiste, ishte në “listën e zezë” të SHIK-ut për t’u ekzekutuar. Duke e krahasuar Berishën me Enver Hoxhën, Agolli ironizoi edhe deklaratën e tij se “do të bëhej kryeministër 95-vjeç”.

Kundër këtyre dëshmive nga radhët e opozitës së djeshme, zëri i pushtetit të sotëm i jep së njëjtës datë një kuptim krejt tjetër. Në Korçë, në 35-vjetorin e PS-së, kryeministri Edi Rama tha se më 26 maj 1996 “socialistët u përballën me furinë e një dhune e brutaliteti” dhe se “u dhunua edhe rezultati i atyre zgjedhjeve që u grabitën nga pushteti i degraduar i PD”. Fjalimin e transmetuan abcnews.al, javanews.al dhe botasot.info me të njëjtën përmbajtje. Rama kujtoi se Shqipëria e asaj kohe “kishte vetëm një gazetë opozitare, edhe ajo u bë shkrumb e hi” — dhe, me një kalim të shpejtë tridhjetëvjeçar, e lidhi datën me sot: më 26 maj 2026, tha ai, PS-ja “e ngjiti Shqipërinë edhe një majë më lart” në rrugën drejt Bashkimit Evropian, me mbylljen e grupkapitujve të negociatave.

Këtu Zhurma bën një ndalesë. Të tria dëshmitë — Beqiri, Agolli, Rama — vijnë nga i njëjti krah politik dhe janë kujtime të hedhura publikisht tridhjetë vjet pas ngjarjes; asnjë prej burimeve nuk sjell një zë kundërshtues nga ana e Partisë Demokratike. Kjo nuk i zbeh akuzat, por kërkon të lexohen si dëshmi, jo si verdikt gjyqësor. Dhe ka një ironi që burimet vetë e nxjerrin në pah: botasot.info e vendos fjalimin festiv të Ramës pikërisht mes lajmeve për “protestën e 54-t” para Kryeministrisë, ku qytetarë kërkojnë largimin e vetë Ramës, të Sali Berishës dhe të “klasës së vjetër politike”. Sipas botasot.info, në atë ditë protestuesit akuzuan policinë për dhunë ndaj qytetarëve të thjeshtë. Rrëfimi i një vote të grabitur me dhunë, pra, sot është një pasqyrë me dy anë: e njëjta klasë që kujton viktimizimin e vet në 1996 përballet me akuza të ngjashme në 2026.

Data e 26 majit mbetet një nga çarjet e pambyllura të tranzicionit shqiptar. Për brezin që e jetoi, ajo është ende plagë e hapur — dhe, siç tregojnë këto rrëfime, një plagë që politika e rihap kur i intereson. Përtej retorikës së përvjetorëve, mbetet një pyetje që as burimet nuk e mbyllin: sa nga dhuna e asaj dite është vërtetuar në gjykatë, dhe sa ka mbetur në kufijtë e kujtesës personale të protagonistëve.

Burimet:

• javanews.al — Idajet Beqiri: zgjedhjet e 1996 ishin “grusht i pastër shteti” nga Berisha
• javanews.al — Dëshmia e ish-truprojës së Nanos, Viktor Agolli, mbi dhunën dhe “listën e zezë” të SHIK-ut
• abcnews.al — Rama në Korçë: më 26 maj 1996 PS u përball me një regjim brutal
• javanews.al — Rama për 35-vjetorin e PS: në maj 1996 socialistët u dhunuan me brutalitet
• botasot.info — Fjalimi i Ramës mes lajmeve për protestën e 54-t kundër tij

— Redaksia ZHURMA