Rexhep Meidani: fizikani që u bë president në orën më të errët

Në verën e vitit 1997 Shqipëria ishte një shtet i shpërbërë: skemat piramidale kishin marrë me vete kursimet e gjysmës së popullsisë, depot e ushtrisë ishin plaçkitur, dhe jugu kishte rënë jashtë kontrollit të Tiranës. Në atë çast Kuvendi zgjodhi president jo një burrë shteti të kalitur në beteja partiake, por një profesor fizike — një njeri të numrave dhe të katedrës. Rexhep Meidani e mori detyrën në orën më të errët të tranzicionit dhe e la pesë vjet më vonë një shtet që rifrymonte. Edi Rama do ta përmblidhte më vonë me një fjali: «një president normal në kohë anormale».

Fizikani nga Tirana

Rexhep Meidani lindi më 17 gusht 1944 në Tiranë. Rrugën e tij e përcaktoi shkenca e saktë: u diplomua për fizikë në Fakultetin e Shkencave të Natyrës të Universitetit të Tiranës në vitin 1966, dhe menjëherë mbeti aty si pedagog. Ndoqi studime pasuniversitare në Universitetin e Caen-it në Francë (1974) dhe mbrojti doktoratën në fizikë. Për tridhjetë vjet — nga 1966 deri më 1996 — jetoi jetën e një akademiku: profesor, shef katedre dhe në fund dekan i Fakultetit të Shkencave të Natyrës. Botoi dhjetëra punime shkencore brenda dhe jashtë vendit; para se t'i hynte politikës, emri i tij njihej në sallat e leksioneve, jo në ato të kuvendit.

Nga katedra te Komisioni Qendror i Zgjedhjeve

Tranzicioni demokratik e nxori fizikanin nga laboratori. Kur Shqipëria mbajti zgjedhjet e para shumëpartiake në 1991, Meidani u vu në krye të Komisionit Qendror të Zgjedhjeve — një detyrë që kërkonte pikërisht cilësinë e një shkencëtari: paanësinë dhe besimin te procedura e matshme. Po atë vit u bë anëtar i Këshillit Presidencial. Mes 1994 dhe 1996 kryesoi bordin e Qendrës Shqiptare për të Drejtat e Njeriut. Vetëm në vitin 1996 iu bashkua Partisë Socialiste, e cila menjëherë e zgjodhi Sekretar të Përgjithshëm — një ngjitje e shpejtë që fliste për autoritetin e tij moral më shumë se për peshën partiake.

President në kohë anormale

Viti 1997 ishte kolapsi. Skemat piramidale, ku sipas vlerësimeve kishte investuar një në gjashtë shqiptarë, u shembën duke lënë detyrime të llogaritura mbi një miliard dollarë — afër gjysmës së prodhimit të brendshëm bruto të vendit. Zemërimi popullor u kthye në kryengritje, sidomos në Vlorë e në jug; depot ushtarake u plaçkitën dhe vendi u mbush me armë. Nën këtë presion, qeveria e Sali Berishës ra dhe zgjedhjet e qershorit 1997 i dhanë shumicën koalicionit të udhëhequr nga socialistët. Më 24 korrik 1997, Kuvendi zgjodhi Rexhep Meidanin President të Republikës.

Kushtetuta e re e vitit 1998 e bënte presidentin një figurë kryesisht ceremoniale, dhe Meidani e pranoi këtë rol pa e tepruar: pushteti ekzekutiv qëndronte te qeveritë e njëpasnjëshme të Fatos Nanos, Pandeli Majkos dhe Ilir Metës. Detyra e tij e vërtetë ishte tjetër dhe më e vështirë — të mbante gjallë figurën e shtetit kur vetë shteti sapo ishte rrëzuar. Për pesë vjet ai u bë çimentoja institucionale mbi të cilën u rindërtua qetësia, duke ruajtur ekuilibrin mes fronteve pa u bërë vetë palë.

Shqipëria si shtëpi për Kosovën

Mandati i Meidanit përkoi me provën më të rëndë pan-shqiptare të shekullit: luftën e Kosovës (1998–1999) dhe dëbimin masiv të shqiptarëve nga forcat serbe. Kur pranvera e vitit 1999 solli valën e refugjatëve, Shqipëria — vetë e sapodalë nga kaosi i 1997-s — hapi kufirin dhe u bë strehë për qindra mijëra kosovarë (sipas UNHCR-së, rreth 450 mijë veta). Shteti i brishtë që Meidani përfaqësonte u bë prapavijë e ndërhyrjes së NATO-s dhe shtëpia e një populli të përndjekur matanë kufirit. Ishte dëshmi e drejtpërdrejtë e asaj që Zhurma e quan të vetmen gjë të pakontestueshme: se Kosova dhe Shqipëria janë një shtëpi e vetme kur ora bëhet e errët.

Nga presidenca te dijetari publik

Meidani e dorëzoi detyrën më 24 korrik 2002, duke ia lënë vendin Alfred Moisiut, presidentit të konsensusit. Nuk u tërhoq nga jeta publike: në vitin 2005 garoi për kryetar인 e Partisë Socialiste, por humbi përballë Edi Ramës — dhe u kthye përfundimisht te bota nga kishte ardhur, ajo e dijes. U bë anëtar i Club de Madrid-it, forumit të ish-krerëve të shtetit, i bordit të kuratorëve të Bibliotheca Alexandrina dhe i këshillit të Institutit të Diplomacisë Kulturore; në vitin 2006 bashkëdrejtoi një mision vëzhgimi për zgjedhjet e Këshillit Legjislativ Palestinez. Vazhdoi të shkruajë libra e studime — për fizikën, por edhe për shtetin, demokracinë dhe qeverisjen — duke mbajtur gjallë profilin e dijetarit që flet për çështjet publike.

Dijetari në shërbim të shtetit

Biografia e Meidanit i përket një tradite të vjetër shqiptare: asaj ku dija dhe shërbimi kombëtar shkrihen në një njeri të vetëm. Fan Noli ishte peshkop, poet dhe kryeministër; Ismail Qemali ishte administrator i shkolluar që shpalli pavarësinë. Rilindja e ndërtoi Shqipërinë me mendjet e saj para se me armët. Meidani e vazhdon këtë hark në shekullin njëzet e një: një fizikan i thirrur nga katedra për të mbajtur timonin e shtetit në stuhi, dhe i kthyer pastaj te dija sapo stuhia pushoi. Vlerësimi i Ramës — «president normal në kohë anormale» — nuk është ftohtësi, por lëvdata më e saktë që mund t'i bëhet një njeriu detyra e të cilit ishte pikërisht të mbetej i qetë kur gjithçka rreth tij digjej.