Sabiha Kasimati: iktiologia e parë shqiptare që regjimi e pushkatoi dhe ia fshiu emrin

Sabiha Kasimati (Edrene, 15 shtator 1912 — Mënik, 26 shkurt 1951) ishte biologe dhe iktiologe shqiptare, e para grua studiuese e shkencave të natyrës në Shqipëri dhe autorja e studimit të parë sistematik mbi peshqit e ujërave shqiptare. E shkolluar në liceun francez të Korçës dhe e doktoruar në Universitetin e Torinos, ajo i kushtoi jetën një pune të dukshme e të përunjur njëherësh: të katalogonte pasurinë e gjallë të liqeneve, lumenjve e detit shqiptar dhe të ngrinte institucionet shkencore që i mungonin një kombi të ri. Regjimi komunist e pushkatoi më 1951 pa gjyq, si të vetmen grua mes njëzet e dy intelektualëve të akuzuar rrejshëm për një "bombë" në legatën sovjetike — dhe pastaj, në një akt të dytë fshirjeje, ia botoi veprën nën emrin e një tjetri. Rasti i saj është dëshmia më e kthjellët se si diktatura nuk u mjaftua me vrasjen e mendjes së lirë: kërkoi t'ia fshinte edhe gjurmën.

Pse ka rëndësi

• E para grua studiuese e shkencave të natyrës në Shqipëri dhe autorja e studimit të parë sistematik mbi peshqit e ujërave shqiptare.
• E shkolluar në liceun francez të Korçës dhe e doktoruar në Universitetin e Torinos.
• Regjimi komunist e pushkatoi pa gjyq më 1951 — e vetmja grua mes njëzet e dy intelektualëve të akuzuar rrejshëm për "bombën" në legatën sovjetike — dhe më pas ia botoi veprën nën emrin e një tjetri.

Nga Edrenea në liceun francez të Korçës

Kasimati lindi më 15 shtator 1912 në Edrene (Edirne) të Perandorisë Osmane, në një familje intelektualësh me origjinë nga Libohova. I ati, doktor Abdurrahman Kasimati (1865–1943), kishte kryer studimet e mjekësisë në Turqi dhe shërbeu si mjek derisa, pas shkëmbimeve të popullsisë mes Greqisë e Turqisë, e ktheu familjen në atdhe. Më 1927 Kasimatët u vendosën në Korçë, qytetin që në atë kohë ishte një nga vatrat më të ndritura të kulturës shqiptare. Aty Sabihaja ndoqi liceun francez — të njëjtin institucion ku bënte mësim edhe një bashkëkohës i saj i largët, i ardhshmi diktator Enver Hoxha — dhe u bë vajza e parë që e përfundoi atë shkollë, e renditur ndër më të mirat e klasës. Ishte një arritje që, në një shoqëri ku shkollimi i vajzave ende përbënte përjashtim, e vendoste që herët në radhën e grave që hapën udhë.

Torino dhe pasioni për iktiologjinë

Në verën e 1936-s shteti shqiptar i akordoi një bursë për studime të larta në Universitetin e Torinos, në Fakultetin e Shkencave Biologjike. Kasimati u diplomua me rezultatin maksimal — tridhjetë mbi tridhjetë me lëvdatë — dhe zgjodhi si fushë specializimi iktiologjinë, degën që studion peshqit. Temën e doktoratës ia kushtoi pikërisht atdheut: Fauna ittica di acqua dolce d'Albania ("Fauna iktike e ujërave të ëmbla të Shqipërisë"), studimi i parë shkencor i peshqve të ujërave të ëmbla shqiptare, i mbrojtur në Torino më 1940. Udhëheqja e universitetit i ofroi një vend asistenteje në degën e iktiologjisë — një e ardhme e sigurt akademike në Itali. Ajo e refuzoi dhe u kthye në Shqipëri. Zgjedhja për t'i vënë dijen e fituar në shërbim të vendit, në vend të një karriere më të rehatshme jashtë, është ajo lloj besnikërie ndaj së vetës që përshkon tërë brezin e shkolluar të Rilindjes së vonë: dituria merrej për ta kthyer, jo për ta mbajtur.

Gruaja e parë që studioi peshkun e Shqipërisë

Me kthimin në atdhe Kasimati dha mësim në institutet femërore të kohës — "Nana Mbretëreshë", më vonë "Donika Kastrioti" dhe "Nana e Skënderbeut" — ku jepte shkenca e kimi. Sëmundja e tuberkulozit e detyroi të kurohej për një kohë në sanatoriumin e Bolzanos në Itali, prej ku u kthye më 1945. Pas Luftës së Dytë Botërore nisi punën në Institutin e Studimeve — bërthama nga e cila do të lindte më vonë Akademia e Shkencave — dhe u emërua specialiste zoologe, e profilizuar në iktiologji, në seksionin e shkencave të natyrës që drejtonte profesor Sotir Angjeli. Puna e saj nuk qëndroi vetëm te peshku: mes viteve 1945–46 bëri pjesë në grupin e udhëhequr nga gjuhëtari Eqrem Çabej për përgatitjen e terminologjisë shqipe të shkencave të natyrës — një detyrë ku dituria e saj shkencore takonte të njëjtin mision që e ka mbajtur gjallë identitetin shqiptar në shekuj: t'i jepte gjuhës fjalët për të emërtuar botën. Në Buletinin e institutit botoi më 1948 një studim mbi peshqit dhe problemet e peshkimit, ku analizoi pasurinë iktiologjike të vendit dhe kërkoi një peshkim modern e të qëndrueshëm; më 1949 mori pjesë në ekspeditën shkencore që përshkoi Kukësin, Pukën, Burrelin, Bogën e Thethin për të verifikuar në terren faunën e ujërave shqiptare.

"Peshqit e Shqipërisë" — vepra që ia vodhën

Fryt i atij dhjetëvjeçari pune ishte monografia Peshqit e Shqipërisë, një vëllim prej rreth dyqind faqesh që përmblidhte qindra lloje peshqish të grupuara sipas familjeve e rendeve — katalogu i parë i plotë i faunës iktike të vendit. Dorëshkrimin ia dorëzoi institutit për botim rreth vitit 1950. Por pikërisht kur vepra ishte në shtyp, në fazat e fundit para daljes, Kasimati u arrestua. Libri u botua më vonë, më 1955 — jo nën emrin e saj, po nën emrin e një shkencëtari rus, Anatoli Poliakov, dhe dy studiuesve shqiptarë. Kështu diktatura kreu ndaj saj dy vdekje: e para me pushkë, e dyta me fshirjen e autorësisë. Puna e një jete — përcaktimi shkencor i asaj që noton në ujërat shqiptare — u la të qarkullonte pa emrin e gruas që e kishte bërë. Ky është, në formën më të papërpunuar, mekanizmi që rrëfimtaria e këtij muzeu e ndjek kudo: një kontribut shqiptar që lejohet të mbijetojë vetëm me kusht që t'i hiqet emri i vet.

Përballja me pushtetin

Kasimati nuk heshti. E tronditën veçanërisht dy raste: pushkatimi i shkencëtarit Selahedin Toto, drejtor i Institutit të Studimeve që ata të dy kishin ndihmuar ta ngrinin, dhe dënimi i Musine Kokalarit, shkrimtares së parë shqiptare dhe zërit të kundërshtisë demokratike. Sipas studiuesve që kanë rindërtuar rastin, ajo shkoi vetë të fliste me Enver Hoxhën, të cilin e njihte qysh nga vitet e liceut të Korçës, dhe i tha se me pushkatimin e intelektualëve po i priste vendit trurin — duke e pyetur me kë do ta ndërtonte Shqipërinë. Përgjigjja që i mbetet historisë, po të jetë e saktë, e thotë gjithçka për epokën: t'i linte librat e iluminizmit francez dhe të lexonte Marksin e Leninin. Ndryshimi mes dy botëve — asaj që Kasimati përfaqësonte dhe asaj që po vendosej — ishte i pakapërcyeshëm.

Bomba në legatën sovjetike

Më 19 shkurt 1951 një sasi e vogël eksplozivi u hodh në oborrin e legatës sovjetike në Tiranë. Nuk pati asnjë të plagosur; por regjimi e kapi rastin si pretekst për një spastrim. U arrestuan dhjetëra veta dhe, pas hetimesh e torturash disaditore, u veçuan njëzet e dy intelektualë të rinj — Sabiha Kasimati mes tyre, e vetmja grua. Autoritetet s'dhanë kurrë asnjë shpjegim se çfarë e lidhte atë me ngjarjen; siç u mësua pas rënies së diktaturës, të akuzuarve nuk u dha as gjyq, as mundësi mbrojtjeje, as e drejtë ankimi. Vetë ministri i Justicës i kohës, Manol Konomi, u shkarkua pak ditë më vonë ngaqë kundërshtoi shkeljen e ligjshmërisë dhe skenimin e një procesi që kurrë nuk kishte ndodhur. Natën e 26 shkurtit 1951, pak më shumë se një javë pas "bombës", të njëzet e dy të dënuarit u çuan pranë fshatit Mënik, në perëndim të Tiranës, dhe u pushkatuan; trupat u varrosën në një varr të cekët. Kasimati ishte tridhjetë e tetë vjeçe.

Kthimi i emrit

Dyzet vjet më vonë, ndërsa regjimi që e kishte dënuar shkërmoqej, Gjykata e Lartë e Shqipërisë i shpalli të pafajshëm ata njëzet e dy të pushkatuar. Emri i Sabiha Kasimatit nisi të kthehej aty ku ia kishin hequr: në 60-vjetorin e vdekjes ajo u nderua pas vdekjes me titullin "Nderi i Kombit", dhe më 2018 u vendos që Muzeu Kombëtar i Shkencave të Natyrës të mbante emrin e saj — një njohje me kuptim të veçantë, sepse ideja e një muzeu kombëtar të shkencës kishte qenë pikërisht e sajat qysh në vitet '40, kur Instituti Mbretëror i Studimeve Shqiptare e kishte ngarkuar të përgatiste një koleksion të shkencave të natyrës. Kështu gruaja që regjimi deshi ta fshinte dy herë u kthye si themeluese: jo si viktimë e mëshiruar, po si e para iktiologe e Shqipërisë dhe nëna e një dege të tërë të shkencës shqiptare, që sot e mban emrin e saj mbi derën e muzeut që ajo e kishte ëndërruar.