Kastriotët — familja që mbajti kombin pa atdhe

Nga malësia e Matit te dukatat e Galatinës: si ndoqi linja e Kastriotëve kudo — nga betejat kundër Mehmetit II te fisnikëria italiane te zëri diasporik i 1912-ës. Një shtëpi fisnike shqiptare që prodhoi heroin kombëtar, qëndroi njëzet e pesë vjet pa humbur asnjë betejë — dhe që, pas rënies, transferoi linjën në Italinë e Jugut pa e humbur emrin.

Kastriotët janë, për shqiptarët e shekujve në vijim, familja-simbol: ajo shtëpi fisnike që në shekullin XIV ngriti zotërimet e veta në malësinë e Matit dhe Dibrës, që prodhoi Gjergj Kastriotin Skanderbegun, dhe që pas rënies së atdheut vazhdoi linjën e vet si Castriota Scanderbeg nëpër oborret e Napolit dhe kishat e Lecces. Historiani Oliver Jens Schmitt, autor i monografisë Skanderbeg: Der neue Alexander auf dem Balkan (Regensburg, 2009), vëren se "fisnikëria ballkanike kishte origjinë shumëetnike, dhe sa më i rëndësishëm të ishte ambienti fisnik, aq më gjerë dhe shumëetnik ishte rrjeti i tij" — fjalë që shpjegojnë si Kastriotët u lidhën me Muzakët, Arianitet, Brankovičët serbë dhe patricianët venedikas brenda dy brezave, pa e humbur identitetin shqiptar. Askush tjetër në histori nuk ka mbajtur një emër që kalon nga lufta mesjetare te fisnikëria barokale te emigracioni patriotik, pa humbur asnjë rreth nga zinxhiri.

Fillimet — Mati, Dibra, dhe fisi Mazreku

Prejardhja e Kastriotëve, e dokumentuar nga Charles du Cange në Historia Byzantina (Paris, 1680), gjurmohet te Kostandin Kastrioti Mazreku, fisnik i malësisë qendrore shqiptare të shekullit XIV. Familja i përkiste fisit Mazreku — fisit të malësorëve të Matit dhe Mirditës, i cili sot ende mban gjurmë gjenealogjike në rajonin e Lezhës dhe të Pukës. Edhe burimet shqiptare të shekullit XVI e konfirmojnë: Gjon Muzaka, në kronikën Breve memoria de li discendenti de nostra casa Musachi (rreth 1510), numëron Kastriotët si aleatë natyrorë të Muzakëve dhe gjurmon linjën e familjes prej Kostandinit te Gjergji.

Biri i Kostandinit, Pal Kastrioti, konsolidoi zotërimet familjare dhe ngriti Krujën si qendër administrative. Biri i tij, Gjon Kastrioti (rreth 1380–1437), qeverisi principatën në kulmin e saj para pushtimit osman. Schmitt vë në dukje se Gjoni e mbante pushtetin jo vetëm nëpërmjet armëve, por edhe nëpërmjet ekonomisë: "eksporteve të grurit dhe drurit, subvencioneve nga fuqitë italiane" — dhe kishte depozitë bankare në Dubrovnik, i lidhur kështu drejtpërdrejt me sistemin bankar mesdhetar. Gjoni martoi Vojsavën, të bijën e familjes fisnike Muzaka nga Berati — martesë që lidhi dy shtëpitë më të rëndësishme të Shqipërisë së asaj kohe.

Katër vëllezërit — mes sarajit dhe malësisë

Gjoni dhe Vojsava patën katër djem: Reposh (Reposhi), Stanisha, Kostandin dhe Gjergj. Sipas The Collector, revistës historike britanike, Stanisha mund të ketë qenë i pari i dërguar peng tek Murati II rreth vitit 1409, ndërkohë që Gjergji hyri në shërbim osman në vitet 1420, pas fushatave që sulltani zhvilloi nëpër Ballkan. Tre nga vëllezërit vdiqën të rinj në saraj. Vetëm Gjergji mbijetoi, u ngjit ushtarakisht dhe, në moshën 38-vjeçare, u kthye te atdheu si Skanderbeg.

Reposhi i madh pati fat ndryshe: u bë murg në manastirin ortodoks të Hilandarit në Malin e Athosit, ku u varros si "Dux Illyriae" — Duka i Ilirisë. Schmitt interpreton këtë zgjedhje si strategji dinaste: familja "po shprehte pozitën e saj politike nëpërmjet simbolikës ortodokse," duke mbajtur njëkohësisht kanale me Kishën Ortodokse, me Vatikanin dhe me Portën Osmane. Mbishkrimi i vitit 1430/31 në arkosoliumin e vetëm me datë në Hilandar e quan Repushin "një nga katër djemtë e zotit shqiptar Gjon Kastriotit." Aty, në Athos, ishte edhe shenjëzimi i fundit para stuhisë: Gjoni bleu adelphaton — të drejtën e strehimit dhe varrimit në manastirin e mbrojtur athosian — rreth vitit 1430/31. Kastriotët ishin duke planifikuar tashmë jo për mbretërimin e mundshëm, por për mërgatën e pashmangshme.

Lidhja e Lezhës dhe era e Skanderbegut

Më 28 nëntor 1443, gjatë tërheqjes osmane pas Nishit, Skanderbegu dezertoi me 300 shqiptarë dhe rifiti Krujën. Sipas Britannicës, "ai pranoi krishterimin, rifitoi pasuritë familjare dhe, në 1444, organizoi një ligë të princave shqiptarë, mbi të cilën u emërua komandant i përgjithshëm." Kjo ndodhi saktësisht më 2 mars 1444, në Katedralen e Shën Nikollit në Lezhë — The Collector e quan datën "themelore të historisë mesjetare shqiptare." Lidhja bashkoi familjet Kastrioti, Arianiti, Zaharia, Muzaka, Spani, Thopia, Balsha dhe Crnojević, me rreth 8.000 luftëtarë nën komandë të vetme.

Beteja e parë e madhe ishte Fushë-Torvioll, 29 qershor 1444: Skanderbegu fitoi duke përdorur kalorësinë e fshehur si kurth, sipas The Collector. Beteja kurorëzuese ishte Albulena, 2 shtator 1457: osmanët humbën deri në 30.000 ushtarë. Paradoks i hidhur i asaj periudhe: pak muaj para Albulenas, nipi i Skanderbegut, Hamza Kastrioti, dezertoi tek osmanët dhe iu kundërvu xhaxhait të vet me forcë të madhe — u kap gjatë betejës dhe u mbajt rob. Familja kishte ndarje brenda saj, si çdo shtëpi dinasti nën presionin osman.

Skanderbegu martoi Donikën Arianiti, të bijën e Gjergj Arianitit. Ata patën një djalë të vetëm, Gjonin e dytë, i cili do ta shpiente emrin Kastrioti në Itali. Gjatë jetës, Skanderbegu mbante tituj nga gjashtë shtete: Mbret i Shqipërisë (bula papnore e Pijut II, 1463), Atlet i Krishtit (Kaliksti III, 1456), Duka i Shqipërisë (Alfonsi i Aragonës, 1451), patrician venedikas (Senati Venedikas, 1463), i nderuar në oborrin e Napolit (Ferdinandi I), dhe nënshkruhej vetë thjesht "Dominus Albaniae" — Zoti i Shqipërisë.

Skanderbegu vdiq më 17 janar 1468 në Lezhë, ndërkohë që po konsultohej me venedikasit, siç tregon The Collector. U varros në Katedralen e Shën Nikollit — po aty ku kishte themeluar Lidhjen njëzet e katër vjet më parë. Pas rënies së Krujës në 1478, osmanët e profanizuan varrin e tij: sipas Encyclopedia.com, "i gërmuan kockat e gjeneralit dhe i shpërndanë" mes ushtarëve si talisman — akt që tregon sa e kishin frikë edhe emrin e të vdekurit.

Pas 1468 — emigracioni në Italinë e Jugut

Donika Arianiti dhe Gjon Kastrioti II (i lindur rreth 1455), djali i vetëm i Skanderbegut, kaluan Adriatikun dhe gjetën strehim në Mbretërinë e Napolit. Siç konfirmon Encyclopedia.com, "si djalë i vogël kur i vdiq i ati, Gjoni dhe nëna e tij Donika u strehuan në Napoli, ku kishin mbështetjen e premtuar nga Mbreti Alfonsi." Por titulli formal mbi pronat italiane nuk erdhi menjëherë: arkivat e Mbretërisë së Napolit — të cituara nga studiuesi shqiptar Lutfi Alia — tregojnë se Gjon II mori Dukatën e San Pietros në Galatinë nga Mbreti Ferrante I pikërisht më 2 gusht 1485, gati shtatëmbëdhjetë vjet pas arratisjes. Ndërkohë Gjoni shërbeu aktivisht: mori pjesë në fushatat për lirimin e Otrantos nga osmanët (1481) — luftë direkte kundër po asaj perandorie që ia kishte rrënuar atdheun. Mbreti Karl VIII i Francës i dha Gjonit titullin "Princi i Shqipërisë," duke e njohur si përfaqësuesen e mbretërisë shqiptare në mërgim.

Kastriotët e Italisë mbajtën dy identitete njëkohësisht: ata ishin noble italiane në oborrin e Napolit, me titujt e vet dukash dhe kontesh; dhe ishin zotërinj shqiptarë në mërgim, që mbanin gjallë kujtesën e atdheut, martoheshin me familje të tjera të mërguara shqiptare dhe ballkanike, dhe përfaqësonin diasporën arbëreshe si mbrojtës politikë para oborreve italiane. Gjon II martoi Jerinë Branković, të bijën e Despotit serb Lazarit — pasardhëse e Paleologëve të Kostandinopojës. Martesë dinasti e tipike e aristokracisë ballkanike që kishte humbur atdheun por jo statusin.

Ferrante Castriota (vdiq 1561), biri i Gjonit II dhe Duka i Dytë i Galatinës, trashëgoi Dukatën. Ai martoi Adrianën Acquaviva-d'Aragona nga Nardò dhe u shqua si gjeneral në shërbim të Napolit; pallati Capece-Alfarano në Leccë ende ruan reliktet familjare. Marin Barleti, prifti humanist nga Shkodra, kishte botuar tashmë në Romë rreth vitit 1508 (te shtypi i Bernardinus de Vitalibus) Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis — biografia latinisht e Skanderbegut që u përkthye në gjermanisht (1533), italisht (1554), frëngjisht (1576) dhe anglisht (1596), duke e bërë emrin Kastrioti referencë europiane. Në 1547, Ferrante luftoi në betejën e Mühlbergut për Kejzër Karlin V — një Kastriot i gjeneratës së tretë në Europën Perëndimore, njëqind vjet pas paraardhësit që kishte luftuar frontin lindor kundër islamit osman.

Dega e Leccës dhe trashëgimia arbëreshe

Nga Ferrante erdhi dega e Leccës — linjë që zgjati katër shekuj në Italinë e Jugut. Dokumentet e Arkivit të Shtetit të Barit, të ruajtura nga D. Alessandro Castriota Scanderbeg në librin e tij të kujtesave (1682), përshkruajnë një jetë të dyfishtë: oborre italiane dhe kujtesë shqiptare. Kastriotët e Leccës ishin patronë të bashkësive arbëreshe — emigrantëve shqiptarë të shekujve XV–XVII — që sot ende ruajnë të folmen dhe zakonet e tyre në Puglia, Basilicata, Kalabri dhe Sicili.

Në Paris, në 1911, një pasardhës i kësaj dege, Princi Gjergj Kastrioti Skanderbeg, thirri shqiptarët e të gjitha rajoneve të bashkohen nën flamurin e lirisë. Në të njëjtat vite, Markezi Giovanni Castriota Scanderbeg nga Napoli u bë zëri i arbëreshëve në Itali, duke i bërë thirrje shtetit italian të mbështeste autonominë shqiptare nga Perandoria Osmane. Këto thirrje hynë në rrugën diplomatike që, më 28 nëntor 1912, kulmoi me Pavarësinë në Vlorë. Kastriotët e mërguar, pas pesë shekujsh, ende kishin zë në momentin themelor të shtetësisë shqiptare.

Familja vazhdoi aktive deri në shekullin XX. Degët e sotme jetojnë midis Leccës, Napolit dhe — në valë më të reja emigracioni — në komunitetet shqiptaro-amerikane. Mbiemri "Castriota Scanderbeg" vazhdon të regjistrohet në Itali si titull fisnik i njohur ligjërisht.

Çfarë do të thotë "një familje"

Në antropologjinë klasike, fisnikëria europiane matet me tri parametra: vazhdimësia brezore, njohja ndërkombëtare, dhe roli në momentet formuese të kombit. Kastriotët i përmbushin të tria si pak familje të tjera në histori. Ata nuk ishin vetëm luftëtarë — ishin edhe menaxherë të trashëgimisë: Marin Barleti e shkroi historinë e tyre në latinisht, Europa e lexoi, dhe familja e administroi atë kapital simbolik si mjet mbijetese politike për gjenerata. Schmitt e formulon qartë: Skanderbegu qëndronte ekonomikisht jo vetëm nëpërmjet luftës, por nëpërmjet "tregtisë, sistemit bankar mesdhetar dhe subvencioneve italiane" — ai ishte njëkohësisht strateg ushtarak dhe aktor ekonomik.

Kastriotët nuk janë thjesht një familje fisnike. Janë linja përgjatë së cilës lexohet vetë ndërtimi i kombit shqiptar — nga Pali i shekullit XIV, te Gjoni, te Skanderbegu, te Ferrante, te Gjon II në Galatinë. Sa herë që kombi ka pasur nevojë për simbolikë, ka pasur një Kastriot aty. Kjo nuk është rastësi gjenealogjike. Është detyrë e administruar ndërgjegjshëm, brez pas brezi. Dhe ajo trashëgimi, gjashtë shekuj më vonë, ende mbart emrin.

Burimet:

• Encyclopaedia Britannica — Skanderbeg: lindje, Liga e Lezhës, vdekja dhe trashëgimia
• The Collector — Skanderbeg: Albanian National Hero Who Resisted the Ottomans (datat e betejave, dezertimi, themelimi i Lidhjes 2 mars 1444)
• Lutfi Alia / Alb-spirit — Duka Gjoni II Kastrioti: titulli i Galatinës 2 gusht 1485, burimet e Arkivit të Napolit
• Oliver Jens Schmitt (intervistë, Ocnal 2018) — rrjeti shumëetnik fisnik dhe ekonomia e Skanderbegut
• Wikipedia — House of Kastrioti (kontekst gjenealogjik)

— Redaksia ZHURMA