Skënderbeu — njëzet e pesë vjet vonesë ndaj një perandorie

Më 28 nëntor 1443, një burrë rreth të dyzetave hyri në Krujë me një letër të falsifikuar në dorë. Letra e urdhëronte kalanë t'i dorëzonte komandën. Garnizoni osman e besoi nënshkrimin e sulltan Muradit, sepse burri që e mbante flamurin e sulltanit — Iskender beu, sanxhakbeu i Dibrës, i rritur dhe i shkolluar në Stamboll — kishte shërbyer për Portën e Lartë me besnikëri të padyshimtë për gati dy dekada. Garnizoni u dorëzua. Brenda pak orëve, Iskender beu ishte kthyer sërish në Gjergj Kastriotin, biri i Gjon Kastriotit; flamuri i kuq me shqiponjën dykrenore u ngrit mbi kullën qendrore; dhe luftërat që do ta mbajnë të zgjuar Evropën për një çerek shekulli sapo kishin filluar. Kjo skenë — mashtrimi, kthimi, shqiponja — është bërë mitologji. Por mitologjia ka një kosto: na bën të harrojmë çfarë saktësisht arriti Skënderbeu dhe çfarë nuk arriti.

Lindi rreth vitit 1405 në Sinë, djali më i vogël i një prince lokal, Gjon Kastrioti, që luante me aleanca — herë me Venedikun, herë me despotinë serbe, herë me Portën. Rreth vitit 1423, sipas zakonit osman të devşirmesë politike mbi fisnikërinë e krishterë, Gjergji u dërgua peng në oborrin e Muradit II. Atje, në Shkollën Enderun — institucioni që prodhoi gjeneratat e elitës ushtarake e administrative osmane — ai mësoi arabishten, persishten, turqishten osmane, taktikën ushtarake dhe manovrën e kalorësisë. Osmanët e quajtën Iskender beu, "zotëria Aleksandër", dhe ky emër do ta ndiqte për gjithë jetën. Në vitin 1440 u emërua sanxhakbej i Dibrës, me një repart prej rreth pesë mijë kalorësish nën komandën e vet. Me fjalë të tjera: Skënderbeu nuk lindi rebel. Skënderbeu u bë produkt i aparatit osman — dhe pikërisht kjo shkollë osmane i dha atij mjetet me të cilat do të sfidonte Portën për njëzet e pesë vjet.

Defektimi i nëntorit 1443 nuk ishte impulsiv. Kur ushtria hungareze e Janos Hunyadit theu osmanët në Nish, Skënderbeu pa një dritare strategjike: perandoria ishte e shtrirë në disa fronte, sulltani i dobësuar, aleatët e tij të ardhshëm në Veri të motivuar. Ai u nis për në Krujë me rreth treqind kalorës shqiptarë. Katër muaj më vonë, më 2 mars 1444, në katedralen e Shën Kollit në Lezhë, ai thirri princat shqiptarë — Arianitët, Dukagjinët, Muzakët, Topiat, Spanët, Zahariajtë, Balshajtë, Çernojeviqët — për të formuar atë që historia do ta quajë Besëlidhja e Lezhës. Skënderbeu doli prej saj si Dominus Albaniae, "Zot i Arbërisë", komandant suprem i një force të bashkuar prej rreth tetë mijë luftëtarësh.

Çfarë ishte — dhe çfarë nuk ishte — Besëlidhja e Lezhës

Historiografia shqiptare e shekullit XX e paraqiti Besëlidhjen si shtet të bashkuar shqiptar, "gjenezën" e Shqipërisë moderne. Provat historike janë më të kujdesshme. Besëlidhja ishte një konfederatë e brishtë ushtarake, jo një qeveri. Skënderbeu nuk kishte të drejtë të ndërhynte në sundimin e brendshëm të princave të tjerë — ai ishte primus inter pares, i pari ndër të barabartët. Disa anëtarë (Balshajtë, Çernojeviqët) u shkëputën brenda pak vitesh; familja Dukagjini intrigoi më vonë edhe kundër vetë Skënderbeut. Deri në vitin 1450, Besëlidhja ishte reduktuar në thelb te Kastriotët dhe Arianitët. Kjo nuk ia ul vlerën historike; përkundrazi, e thellon atë — sepse ajo që arriti Skënderbeu e arriti me një koalicion që nuk funksionoi kurrë plotësisht si shtet.

Rezistenca mori formën e një lufte dyzet-pikë sulm-tërheqje në terrenin malor që ai njihte më mirë se çdo komandant osman. Fitorja e parë e madhe — Torvjolli, 1444 — mposhti një forcë osmane prej njëzet e pesë mijë. Mokra, 1445: treqind e pesëdhjetë luftëtarë të Skënderbeut çanë një ushtri tri herë më të madhe. Krahas Torvjollit, dy fitore e mbajtën të freskët legjendën: Poloku 1453 dhe, mbi të gjitha, Albulena 1457, ku u thyen shtatëdhjetë mijë osmanë dhe u siguruan pesë vjet paqe.

Por thelbin e luftës e formësuan rrethimet e Krujës. Verën e vitit 1450, vetë Muradi II u afrua me njëqind mijë trupa dhe artileri të rëndë. Garnizoni prej një mijë vetash nën kapitenin Vrana Konti rezistoi për muaj; tetori i detyroi osmanët të tërhiqeshin me rreth njëzet mijë viktima. Rrethimet e 1466-s dhe 1467-s, nën Mehmetin II — vetë Sulltan Fatihi, pushtuesi i Kostandinopojës — ishin më vendimtare. Skënderbeu u detyrua të kërkonte ndihmë nga Venediku, nga Napoli i Alfonsit V të Aragonit (Traktati i Gaetës, 26 mars 1451), nga Papa Kaliksti III, i cili e emëroi "Athleta Christi", Atletin e Krishtit, më 23 dhjetor 1457. Në letërkëmbimin e tij me Princin e Tarantos, ai e konstatonte me qetësi: "Paraardhësit tanë ishin Epirotët, prej të cilëve doli vetë Pirrua." Ndjenja e kontinuitetit historik — jo Bashkësia Evropiane, jo Krishterimi, jo Aragonia — ishte koordinata e tij e parë.

Miti dhe rekordi

Narrativa renesanse perëndimore — e ngritur mbi "Historia de vita et gestis Scanderbegi" të Marin Barletit (1508), e riprodhuar nëpër Evropë në dhjetëra botime — e pagëzoi Skënderbeun si "mburojë të Krishterimit". Pjesa historike e kësaj mburoje është reale: rezistenca e tij vërtet vonoi përqendrimin osman në frontet e tjera të Ballkanit dhe Evropës Qendrore, duke u dhënë Venedikut, Napolit dhe Budës kohë për t'u ripërgatitur. Por pjesa tjetër është ekzagjerim. Skënderbeu nuk e ndali ekspansionin osman — ai e vonoi atë. Njëmbëdhjetë vjet pas vdekjes së tij, në vitin 1479, Shkodra binte; gjatë pesëdhjetë viteve të ardhshme, gjithë Shqipëria ishte sanxhak osman. Ajo që ai arriti — dhe ky është rekordi i vërtetë, më i vlefshëm se legjenda — ishte të krijonte një pauzë prej njëzet e pesë vitesh në një ekspansion që përndryshe do të kishte qenë vazhdimor. Njëzet e pesë vjet paqe për krahinat e malësisë; njëzet e pesë vjet kontakti me Italinë dhe Papatin që ruajtën gjuhën, ritin katolik, disa prej traditave. Skënderbeu nuk fitoi luftën; ai shpëtoi atë që mund të shpëtohej pas saj.

Historiani bashkëkohor austriak Oliver Jens Schmitt, në biografinë e vet "Skanderbeg: Der neue Alexander auf dem Balkan" (2009), e ka trajtuar këtë me saktësi: imazhi kombëtar i shekullit XIX–XX e ka shndërruar Skënderbeun në themelues të një kombi që në atë kohë nuk ekzistonte si konstrukt politik. Kjo nuk do të thotë që ai është më pak i madh — do të thotë që madhështia e tij duhet kuptuar në terma të shekullit XV, jo në ata të viteve 1912 apo 1944.

Vdiq në Lezhë më 17 janar 1468, në moshën gjashtëdhjetë e dy vjeç, nga malaria. U varros në kishën e Shën Kollit. Osmanët, kur kaluan aty dekada më vonë, i thyen eshtrat dhe, sipas traditës, i mbanin për hajmali — duke besuar se ndoshta ende mbanin diçka prej asaj fuqie që nuk kishin arritur ta thyenin në jetë. Sot në Sheshin Skënderbej të Tiranës, në bulevardin kryesor të Prishtinës, në qindra shkolla e pllaka përkujtimore, ai qëndron si një figurë që nuk është pra një komandant — është një premtim. Premtimi që, edhe kur historia shkon keq, një njeri i vetëm mund të thyejë ritmin e saj për një çerek shekulli. Ai është standardi ynë i asaj që mund të bëjë një vonesë e organizuar mirë.

Burim: Wikipedia (en, sq), Encyclopædia Britannica, Marin Barleti (1508), Oliver Jens Schmitt (2009); artikujt e Zhurmës të lidhur tregohen më poshtë. — Redaksia ZHURMA