Lidhja e Lezhës 1444 — kur fisnikëria shqiptare zgjodhi një udhëheqës

Më 2 mars 1444, në katedralen e Shën Kollit brenda mureve të Lezhës veneciane, fisnikëria shqiptare u mblodh rreth një tryeze pa precedent. Familjet kryesore të Arbërisë nënshkruan marrëveshjen që do të njihet si Lidhja e Lezhës ose Besëlidhja — momenti i parë në historinë e dokumentuar kur Shqipëria u shfaq si njësi politike e bashkuar. Nuk ishte shtet në kuptimin modern. Por kishte indet e tij: ushtri të unifikuar, thesar të përbashkët, tribunal vendimmarrës.

Lezha nuk ishte zgjedhje e rastit. Qyteti ishte nën sovranitetin venecian dhe ofronte mbrojtje diplomatike — fisnikët mund të mblidheshin pa rrezikun e sulmit osman. Venediku dërgoi vetë delegatë si vëzhgues. Udhëheqësi i zgjedhur atë ditë ishte Gjergj Kastrioti — Skënderbeu — i kthyer vetëm tre muaj e gjysmë më parë, kur kishte rimarrë Krujën nga osmanët më 28 nëntor 1443 dhe kishte ngritur flamurin me shqiponjën dyshe mbi kullat e saj. Encyclopaedia Britannica e quan "commander in chief" të lidhjes; dokumentet e epokës e titullojnë Kapiten i Përgjithshëm i Lidhjes së Popullit Shqiptar, ndërsa nënshkrimi i tij zyrtar mbeti "Dominus Albaniae" — Zot i Shqipërisë.

Familjet që u betuan

Sipas historiografisë shqiptare, firmëtarët e Lezhës ishin: Andrea Topia, zot i Shkurës midis Krujës dhe Durrësit, bashkë me nipin e tij Tanush Topia; Gjergj Arianiti; Gjergj Stres, Gjon dhe Gojko Balsha, zotër të Mezës midis Krujës dhe Lezhës; Lekë Dushmani, zot i Pultit të Poshtëm; Lekë Zaharia, zot i Shashit dhe Danjës, bashkë me vasalët e tij Pal dhe Nikollë Dukagjini; Pjetër Spani, zot i maleve pas Drishtit; Teodor Korona Muzaka; dhe Stefan Gjurashi, zot i Zetës së Epërme. Delegatë venecianë qëndruan si vëzhgues — jo anëtarë, por dëshmitarë me interes strategjik.

Struktura e Lidhjes ishte e qartë dhe e kufizuar me qëllim. Anëtarët kontribuonin me ushtarë, ushqim dhe financime proporcionale; vendimet merreshin me votë shumice të asamblesë; mosmarrëveshjet territoriale midis fisnikëve zgjidheshin brenda strukturës. Por Skënderbeu "nuk kishte tagër të ndërhynte në çështjet e brendshme të zotërimeve të fisnikëve" — formulim i citur nga burimet shqiptare. Ai funksiononte si primus inter pares: i pari midis të barabartëve, asnjëherë sovran i plotë. Kjo nuk ishte dobësi — ishte çmimi i konsensusit.

Trembëdhjetë fushata, njëzet e katër vjet

Forca fillestare e Lidhjes numëronte 8,000–10,000 luftëtarë regularë me rezerva të ngjashme. Sipas EBSCO Research Starters, Skënderbeu mbante nën komandë direkte 3,000 kalorës, ndërsa 3,000 të tjerë nën Moïse Golemin mbanin kufirin lindor. Me këto trupa, Britannica vlerëson se "në periudhën 1444–1466 ai mundi me efektivitet trembëdhjetë fushata turke" — regjistër pa shumë paralele në historinë mesjetare europiane.

Beteja e Torviollit, më 29 qershor 1444, ishte sfida e parë e madhe dhe fitore e plotë. Kulmit të rezistencës iu afrua Beteja e Albulenas, më 2 shtator 1457, ku humbjet osmane u vlerësuan deri në 30,000 veta — sipas TheCollector. Rrethimi i Parë i Krujës (1450) — sulltani Murat II me ushtri masive nuk mori dot qytetin — e shndërroi Skënderbeun, sipas Britannica, "hero i gjithë botës perëndimore." Papa Kalixti III i dha titullin "Captain General of the Holy See."

Marrëveshja me Venedikun, e nënshkruar më 4 tetor 1448, shënoi çastin kur Lidhja u shfaq në arenën ndërkombëtare si palë kontraktuese e dalluar. Sipas burimeve shqiptare, traktati parashikonte se Fortesa e Kthjellës — kala veneciane — do t'i paguante 1,400 dukatë në vit, ndërsa anëtarët e aleancës merrnin privilegje tregtare. Venediku ruante tokat e veta shqiptare, duke përfshirë Danjën — por ekzistencën e Lidhjes si palë e veçantë e njihte si fakt.

Shpërbërja që nisi para vdekjes

Kohezioni i Lidhjes nuk ishte i pakushtëzuar. Moisi Arianiti — bir i Gjergj Arianitit, njërit prej themeluesve — dezertoi gjatë fushatës së Beratit në 1455, duke u kthyer vetëm pas një kundërsulmi dërrues. Rasti dramatik qe ai i Hamzë Kastriotit, nip i Skënderbeut: sipas TheCollector, ai kaloi te osmanët në maj 1457 dhe u kthye me një forcë osmane të vlerësuar në 50,000–80,000 ushtarë — i sfidoi xhaxhanë e vet me armën e sulltanit. Beteja e Albulenas atë shtator ishte, pjesërisht, përgjigja ndaj kësaj tradhtie.

Revizonistët akademikë e kanë lexuar Lidhjen me synim kritik. Historiani zviceran Oliver Jens Schmitt dhe osmanisti Halil İnalcık kanë vënë në dyshim si masën e mbështetjes për Skënderbeun, ashtu edhe kohezionin e strukturës, duke e interpretuar Lidhjen si konfederatë strategjike, por kalimtare, të interesave fisnike. Kjo qëndrim bie ndesh me traditën shqiptare të historishkrimit, por ka argumentet e veta: Lidhja nuk kishte as aparatin e taksave, as drejtësinë e centralizuar, as mekanizmin e trashëgimisë së pushtetit. Ajo funksionoi sepse Skënderbeu jetoi.

Skënderbeu vdiq më 17 janar 1468. Lekë III Dukagjini e trashëgoi drejtimin e pjesshëm të asaj që mbeti — por bashkimi i Lezhës nuk u rikthye. Sipas Britannica, Kruja ra nën osmanët në 1478. Shkodra u dorëzua pak muaj më vonë. Deri më 1479, çdo territor shqiptar kishte kaluar nën sulltanatin.

Çfarë mbetet

Kronisti i parë i Skënderbeut, Marin Barleti, e botoi veprën e tij në 1504 — vetëm tridhjetë e gjashtë vjet pas vdekjes — dhe e mbajti gjallë memorien e Lezhës nëpër bibliotekat europiane për shekuj. Historiografia shqiptare e shekullit XX ka vazhduar këtë linjë: Kristo Frashëri (2009) e karakterizon Lidhjen si "pikënisje e krijimit të shtetit të centralizuar shqiptar nën Skënderbeun." EBSCO-ja e formulon si "embryonic centralized state" — shtet embrional. Schmitti e sheh konfederatë kalimtare. Të tria pozicionet kanë prova.

Çfarë u bë në Lezhë nuk ishte qeveri e plotë. Por kishte diçka që qeveritë ndërtojnë me vite: vullnetin kolektiv për të zgjedhur, vullnetarisht, të vetëdijshëm, një udhëheqës të përbashkët. Fisnikëria shqiptare kishte interesat e veta, mosmarrëveshjet e veta, tradhtarët e vet — por u ul, atë mars 1444 në katedralen e Shën Kollit, dhe firmosi. Ky vullnet u rikthye, me gjuhë tjetër dhe rrethana të tjera, në Vlorë, më 28 nëntor 1912. Ndërmjet tyre qëndrojnë katër shekuj, por e njëjta pohim: ne kemi të drejtë të zgjedhim vetë cilët na drejtojnë.

Burimet:

• Encyclopaedia Britannica — Skanderbeg: komanda e Lidhjes, trembëdhjetë fushatat osmane 1444–1466, rënia e Krujës 1478
• EBSCO Research Starters — Prince Skanderbeg: fuqia ushtarake (8–10k trupa, 3k kalorës), Lidhja si "shtet embrional"
• TheCollector — Skanderbeg: dezertimi i Arianitit 1455, Hamzë Kastrioti maj 1457, Albulena 2 shtator 1457, Barleti 1504
• Wikipedia (shqip) — Lidhja e Lezhës: lista e firmëtarëve me territoret, traktati venecian i 4 tetorit 1448, vlerësimi i Frashërit 2009

— Redaksia ZHURMA