Nënë Tereza: shqiptarja që u bë shenjtore

Pak figura e mbartin më rëndë barrën e famës botërore se Anjezë Gonxhe Bojaxhiu. Bota e njohu si Nënë Terezën e Kalkutës, simbol të bamirësisë mes të mjeruarve të Indisë; ne e njohim si njërën nga ato fytyra ku kombi i vogël shqiptar i dha botës diçka të madhe. Vetë ajo nuk e fshehu kurrë origjinën. "Nga gjaku jam shqiptare. Nga shtetësia, indiane. Nga besimi, murgeshë katolike," — kjo formulë e qartë, e thënë pa ngurrim, mbetet vetëdefinicioni më i pastër që ka lënë.

Pse ka rëndësi

• Anjezë Gonxhe Bojaxhiu lindi më 26 gusht 1910 në Shkupin osman, në një familje katolike shqiptare me rrënjë nga Prizreni; gjuha e saj e parë ishte shqipja.
• Më 1950 themeloi Motrat Misionare të Bamirësisë, urdhër që u rrit në mijëra motra nëpër mbi njëqind shtete; më 1979 mori Çmimin Nobel për Paqe.
• Pasi la Shkupin më 1928 nuk e pa më kurrë të ëmën: regjimi i Enver Hoxhës ia refuzoi vizat, dhe nëna e motra vdiqën në Shqipëri pa u takuar me të.

Një vajzë shqiptare në Shkup

Anjeza lindi më 26 gusht 1910 në Shkup, atëherë qytet i Perandorisë Osmane, sot kryeqytet i Maqedonisë së Veriut. Familja Bojaxhiu ishte katolike dhe shqiptare, me rrënjë nga Prizreni i Kosovës. I ati, Nikollë Bojaxhiu, ishte tregtar i pasur, këshilltar bashkiak — i vetmi katolik i zgjedhur në këshillin e qytetit — dhe veprimtar i çështjes kombëtare shqiptare në një kohë kur ajo çështje paguhej shtrenjtë. Vdekja e tij e papritur më 1919, kur Anjeza ishte vetëm tetë vjeçe, mbeti e mbuluar me dyshime; pati zëra se ishte helmuar për shkak të bindjeve të tij politike. E ëma, Drana — sipas gjasave më të pranuara, nga një fshat pranë Gjakovës — grua e devotshme që e mbante derën hapur për të varfrit e Shkupit, e rriti vajzën në një shtëpi ku bamirësia nuk ishte teori, por zakon i përditshëm.

Ky është një hollësi që shpesh harrohet jashtë trojeve tona: shenjtorja e ardhshme doli nga ai komunitet i ngjeshur shqiptar i Maqedonisë, nga ajo tokë kufitare ku shqiptari, sllavi dhe turku ndanin të njëjtat rrugica. Gjuha e parë e Anjezës ishte shqipja; lutjet e para i mësoi shqip në famullinë e Zemrës së Shenjtë në Shkup. Mësimet e para i mori në një shkollë shqipe të Shkupit; gjimnazin e kreu në gjuhën serbo-kroate — dy gjuhë në një fëmijëri të vetme, dhe vetëm njëra ishte e sajta.

Thirrja dhe largimi

Që në moshë të njomë, Anjeza ndjeu atë që besimtarët e quajnë thirrje. Tetëmbëdhjetë vjeçe, më 1928, la përgjithmonë shtëpinë e nënës dhe u bashkua me Motrat e Loretos, një urdhër irlandez murgeshash me misione në Indi. Pas një stërvitjeje të shkurtër në Dublin, u nis për në Indi, ku më 24 maj 1931 dha kushtet e para si murgeshë dhe mori emrin Tereza — sipas Shën Terezës së Lizjesë. Kushtet e përjetshme i dha më 14 maj 1937; që nga ajo ditë e tutje u quajt Nënë Terezë. Për gati njëzet vjet dha mësim në një shkollë vajzash në Kalkutë. Por jashtë mureve të shkollës shtrihej një tjetër botë: lëbra, uria, fëmijët e braktisur, njerëzit që vdisnin në trotuare.

Motrat e Bamirësisë

Më 1946, gjatë një udhëtimi me tren, Tereza përjetoi atë që e quajti "thirrja brenda thirrjes" — bindjen se duhej të dilte nga klauzura për t'u shërbyer "më të varfërve nga të varfrit". Më 1950 mori lejen e Vatikanit dhe themeloi urdhrin e ri, Motrat Misionare të Bamirësisë. Çfarë nisi me një grusht murgeshash në lagjet e mjerimit të Kalkutës, u shndërrua në një rrjet botëror: me mijëra motra në mbi njëqind shtete, shtëpi për të sëmurët, jetimore, qendra për lebrozët dhe për ata që askush nuk i pranonte.

Më 1979 iu dha Çmimi Nobel për Paqe — njohja më e lartë ndërkombëtare. Në fjalimin e pranimit, refuzoi banketin e zakonshëm dhe kërkoi që paratë t'u jepeshin të varfërve. Edhe këtu shqiptarja foli: kërkoi që bota të mos harronte se njeriu më i mjerë nuk është ai pa bukë, por ai pa dashuri.

Nëna që s'e pa më kurrë

Kur u nis nga Shkupi më 1928, i shkroi së tezës një letër lamtumire: «Më 26 të këtij muaji po nisem prej Shkupit. S'po mund mos me ju shkrue dy tri rreshta për juve.» As ajo as e ëma s'e dinin se ishte lamtumira e fundit. Drana dhe motra, Agia, u vendosën më vonë në Tiranë, dhe kufiri i Shqipërisë së Enver Hoxhës ra mes tyre si mur. Nënë Tereza kërkoi vizë herë pas here dhe qeveri të tëra ndërhynë në emër të saj; regjimi e refuzoi çdo herë. Të dyja gratë vdiqën nën atë regjim pa e parë më. Gruaja që bota e priste në çdo kryeqytet nuk u lejua të hynte në vendin e gjakut të vet për të puthur ballin e së ëmës — dhe këtë humbje ajo nuk e ktheu kurrë në ankesë publike.

Nata e errët e shpirtit

Pas vdekjes, letrat e saj zbuluan një të vërtetë që e bën figurën më njerëzore, jo më të vogël. Për gati gjysmë shekulli, nga viti 1948 deri pranë fundit, Tereza përjetoi atë që teologët e quajnë "nata e errët e shpirtit" — një ndjenjë të thellë braktisjeje, heshtjeje hyjnore. "Në shpirt ndiej atë dhembje të tmerrshme humbjeje — të Zotit që s'më do," shkroi ajo. Që puna e saj e palodhur mes mjerimit lindi pikërisht nga kjo errësirë e brendshme, dhe jo nga një siguri e qetë, është ndoshta gjëja më e jashtëzakonshme që dimë për të. Konica do ta kishte çmuar këtë ndershmëri: shenjtëria pa pozë, durimi pa ngushëllim.

Rruga drejt altarit — dhe kritikat

Tereza vdiq më 5 shtator 1997 në Kalkutë. Papa Gjon Pali II e shpalli të lumtur më 2003, dhe Papa Françesku e kanonizoi shenjtore më 4 shtator 2016, me emrin Shën Tereza e Kalkutës. Por ndershmëria intelektuale — virtyti i Diellit dhe i Konicës — kërkon të thuhet edhe pjesa tjetër. Vepra e saj nuk shpëtoi pa kritika: disa vunë në dyshim cilësinë mjekësore të shtëpive të saj, qëndrimet e saj ndaj varfërisë e abortit, dhe burimet e dyshimta të disa donacioneve. Të mos i përmendësh do të ishte propagandë, jo histori. E megjithatë, asnjë kritikë nuk e fshin faktin themelor: një grua e vogël, e lindur shqiptare në një qytet kufitar, zgjodhi të jetonte mes atyre që bota i kishte hedhur tej.

Çfarë na mbetet

Për shqiptarët, Nënë Tereza është më shumë se shenjtore katolike. Ajo është dëshmi se ky komb i vogël, i ndarë mes perandorish e kufijsh, ka dhënë jo vetëm luftëtarë e artistë, por edhe një figurë morale që e nderon gjithë njerëzimi. Aeroporti i Tiranës, sheshe e shkolla nga Prishtina te Shkupi mbajnë emrin e saj. Por nderimi i vërtetë nuk është mermeri; është kujtimi se ajo nuk e mohoi kurrë gjakun. Mes figurave të mëdha të kombit, ajo zë vendin e rrallë të dikujt që nuk fitoi beteja e nuk shkroi vargje, por që e bëri fjalën "shqiptar" të lidhej, në mendjen e botës, me mëshirën.

Lexo edhe: Nënë Tereza: shenjtorja që kombi shqiptar i dha botës — eksponati i plotë.

Burimet:

• Nobel Prize, "Mother Teresa – Biographical", nobelprize.org
• Encyclopædia Britannica, "Mother Teresa (Saint Teresa of Calcutta)", britannica.com
• Brian Kolodiejchuk, Mother Teresa: Come Be My Light — The Private Writings of the Saint of Calcutta (2007)
• en.wikipedia.org — «Mother Teresa» (kronologjia, kushtet, refuzimi i vizave)
• sq.wikipedia.org — «Nënë Tereza» (shkollimi në Shkup, të dhënat familjare)
• telegrafi.com — origjina familjare dhe letra e lamtumirës
• botasot.info — mohimi i vizës nga Shqipëria komuniste

— Redaksia ZHURMA