Aleksandër Moisiu: aktori shqiptar i botës

Ka kombe që e masin lavdinë me ushtri dhe me sundime; ne, që nuk patëm asnjërën gjatësisht, e masim atë me njerëz. Dhe ndër ata njerëz, pakkush e mbart aq qartë paradoksin shqiptar sa Aleksandër Moisiu: një burrë i lindur jashtë atdheut, që foli gjuhë të huaja para publikut të huaj, dhe që megjithatë mbeti, deri në vdekje, "il grande attore albanese" — aktori i madh shqiptar. Ai u bë i botës pikërisht sepse e dinte se nga ç'fis vinte.

Pse ka rëndësi

• Moisiu lindi më 2 prill 1879 në Trieste: i ati, Moisi Moisiu, tregtar shqiptar nga Kavaja; e ëma, Amalia de Rada, arbëreshe. Në djepin e tij u takuan dy degë të të njëjtit trung — shqiptari i bregut lindor dhe arbëreshi i Italisë.
• Aplikimi i tij i parë në Burgtheater të Vjenës u refuzua për shkak të theksit italian dhe nisi si statist pa fjalë; zëri që e pengoi u bë më vonë shenja e tij e dallueshme.
• Nga 1904 luajti nën Max Reinhardt në Deutsches Theater të Berlinit — Hamleti i 1909-s e bëri yll, ndërsa Fedjan te «Kufoma e gjallë» e Tolstoit e luajti mbi 1.400 herë; më 1920 hapi Festivalin e Salcburgut me «Jedermann».
• Ai nuk e mohoi kurrë origjinën: u largua nga Gjermania kur naziste morën pushtetin më 1933 dhe pranoi shtetësinë shqiptare të ofruar nga mbreti Zog. Vdiq nga pneumonia më 22 ose 23 mars 1935 dhe prehet në Morcote, mbi liqenin e Luganos.

Një fëmijë i tri brigjeve

Moisiu lindi më 2 prill 1879 në Trieste, port i shumëgjuhësh i Perandorisë austro-hungareze. I ati, Moisi Moisiu, ishte tregtar i pasur shqiptar nga Kavaja, që tregtonte vaj e grurë nëpër Adriatik; e ëma, Amalia de Rada, ishte arbëreshe, e lindur në Trieste, bijë e një mjeku me prejardhje fiorentine. Pra në djepin e tij u takuan dy degë të të njëjtit trung: shqiptari i bregut lindor dhe arbëreshi i Italisë, dy fytyra të një kombi që historia i kishte ndarë me det, por jo me gjak. Fëmijëria i kaloi mes Triestes, Durrësit dhe Gracit — një hartë e vogël që përmblidhte vetë fatin shqiptar të shekullit: tregtia, kurbeti, lëvizja.

Kjo prejardhje e dyfishtë nuk është detaj biografik. Ajo e bën Moisiun një figurë të mirëfilltë të diasporës moderne shqiptare, po aq sa edhe e lashtësisë arbëreshe — të asaj bote që ruajti gjuhën e këngën kur atdheu vetë heshtte nën Stamboll.

Theksi që u kthye në fat

Kur i riu njëzetvjeçar u vendos me të ëmën e dy motrat në Vjenë, ëndrra e tij ishte skena. Por aplikimi për trupën e Burgtheater-it, tempullit të aktrimit gjermanofon, u refuzua: theksi i tij italian e dëmtonte, dhe iu desh të nisej me role pa fjalë, si statist. Ironia është e ëmbël: njeriu që do të bëhej zëri më i lakmuar i skenës evropiane filloi i heshtur, i papranueshëm pikërisht për mënyrën si fliste. Pikërisht ai zë — i ngrohtë, muzikor, i aftë të kalonte nga pëshpëritja te bubullima — do të bëhej shenja e tij e dallueshme.

Kthesa erdhi kur, në sezonin 1899–1900, loja e tij tërhoqi vëmendjen e aktorit të madh austriak Josef Kainz. Me nxitjen dhe mbështetjen e tij, Moisiu hyri në rrugën që do ta çonte në majat e teatrit.

Reinhardt-i dhe lartësia evropiane

Më 1904 Moisiu shkoi në Berlin, ku u bë mbrojtja e regjisorit të madh Max Reinhardt në Deutsches Theater. Nën dorën e Reinhardt-it ai luajti një varg rolesh shekspiriane — Romeon, budallanë e oborrit te "Mbreti Lir", dhe rolin që e shndërroi në yll, princin e Danimarkës te "Hamleti" (1909). Repertori i tij u bë gjithëpërfshirës: Edipi i Sofokliut, Faust-i, Fedja te "Kufoma e gjallë" e Tolstoit — rol që, sipas burimeve, e luajti mbi njëmijë e katërqind herë.

Më 1911 ai ndoqi ansamblin e Reinhardt-it në Rusi, ku kritiku Anatolij Lunaçarski e brohoriti për Edipin e tij në Shën Petersburg. Më 1920 hapi Festivalin e Salcburgut me kryerolin në "Jedermann" të Hugo von Hofmannsthal-it. Nga Berlini në Vjenë, nga Moska në Salcburg, ai u bë ndoshta aktori më i njohur i botës gjermanofone të kohës — dhe rrugë mbajnë emrin e tij sot në Berlin, Vjenë e Salcburg, ku më 2005 iu ngrit edhe një përmendore.

Shqiptari që nuk u harrua

Lehtë do të ishte për një njeri të tillë — të lindur jashtë, të rritur në kulturën gjermane e italiane, të lavdishëm në kryeqytetet e Evropës — ta linte mënjanë shqiptarësinë si një gjë të largët. Moisiu bëri të kundërtën. Ai e mbajti me krenari emrin e të atit nga Kavaja dhe nuk e mohoi kurrë origjinën. Kur diktatura naziste mori pushtetin më 1933, ai u largua përfundimisht nga Gjermania; mbreti Zog i ofroi shtetësinë shqiptare, gjest që e lidhte aktorin e botës me shtetin e ri që sapo kishte lindur me Pavarësinë e vitit 1912.

Vdiq nga pneumonia më 22 ose 23 mars 1935, dhe prehet në varrezat e Morcotes mbi liqenin e Luganos, në Zvicër. Por kujtimi i tij nuk mbeti i mërguar. Në Shqipëri ai nderohet si aktori kombëtar par excellence: shkolla e dramës e Akademisë së Arteve, teatri i qytetit dhe universiteti i Durrësit mbajnë sot emrin "Aleksandër Moisiu".

Mësimi i Moisiut

Konica do të kishte dashur këtë histori, sepse ajo i thotë jo gjë rehatuese, por gjë të vërtetë. Shqiptarët, kur u dha rasti dhe dheu, dhanë gjeni — por shpesh atë rast e gjetën jashtë, në Triestet e Vjenat e botës, jo në shtëpi. Moisiu nuk u bë i madh sepse ishte shqiptar; ai u bë i madh me punë, talent e fat, dhe mbeti shqiptar pa pasur nevojë ta brohoriste. Kjo është krenaria e shëndoshë: jo të pretendojmë çdo emër të madh si tonin me të drejtën e gjakut, por të kuptojmë se kombet e vegjël jetojnë te figurat që dinë të bëhen të mëdhenj kudo, dhe që, duke u bërë të botës, nuk harrojnë se nga cili breg u nisën.

Burimet:

• Robert Elsie, A Biographical Dictionary of Albanian History, I.B. Tauris, London 2012 (zëri "Moisiu, Aleksandër").
• Konstanze Heininger, Alexander Moissi. Profil einer Schauspielerpersönlichkeit, disertacion, Universiteti Ludwig-Maximilian, Mynih.
• Mathias Mayer & Marco Holubarsch (red.), Alexander Moissi. Theater der Selbstdarstellung, Königshausen & Neumann.
• "Jeronim de Rada / De Rada family" — Encyclopædia Britannica (për kontekstin arbëresh).

— Redaksia ZHURMA