Masakra e Prekazit — 58 Jashari, sakramenti që zgjoi kombin

DRENICË, 5–7 mars 1998 — Në kompoundin e familjes Jashari, në fshatin Donji Prekaz të Drenicës, forcat serbe kryen një nga krimet më të dokumentuara të luftës së Kosovës. Rreth 58 shqiptarë — mes tyre 18 gra dhe 10 fëmijë nën moshën 16 vjeç — u vranë gjatë një rrethimi të planifikuar me armë të rënda. Vetëm një anëtar i familjes së ngushtë të Adem Jasharit mbijetoi.

Prekazi është fshat në zemrën e Drenicës — rajon historikisht i spikatur për qëndresën ndaj sundimit serb. Familja Jashari kishte qenë prej vitesh nën mbikëqyrje të ngushtë të autoriteteve jugosllave. Sipas Human Rights Watch (HRW), sulmi i parë i dokumentuar mbi Donji Prekazin kishte ndodhur më 22 janar 1998, kur forcat serbe kishin bërë një tentativë të parë për të shpërbërë rezistencën e armatosur të Jasharëve. Ai sulm dështoi. Sulmi i dytë — final — erdhi më 5 mars 1998.

Sulmi final — 5–7 mars 1998

Sipas HRW, sulmi i marsit ishte "më i përgatitur dhe më i vendosur" se ai i janarit. Rreth 5.000 forca serbe — sipas Anadolu Agency — morën pjesë në bllokimin dhe sulmimin e kompoundit. U përdorën transportues blindë (APC), artileri dhe njësi speciale policore të veshura me uniforma kamuflazhi. Familja — rreth 80 veta në dy shtëpi ngjitur — u vu para ultimatumit: "Dilni ose vdesni." Adem Jashari u përgjigj: "Nuk dorëzohemi. Bëni ç'doni të bëni."

Gjatë tri ditësh, forcat serbe bombarduan kompleksin me tanke dhe minahedhëse. Familja përgjigjej me kallashnikovë dhe një mitraloz. Asnjë ndihmë nuk mund të arrinte.

58 të vrarë — emrat dhe moshët

Sipas dokumentacionit të HRW, ndër të vrarët ishin:

• Shaban Jashari, 74 vjeç — pleku i familjes
• Zahide Jashari, 72 vjeç — vrarë bashkë me burrin
• Adem Jashari, 42 vjeç — komandanti, themelues i UÇK-së
• Hamëz Jashari, 47 vjeç — komandant veteran
• Qazim Jashari, 47 vjeç — i qëlluar në shkallët e shtëpisë me duart ngritur lart, sipas HRW
• Nazim Jashari, 26 vjeç — i ekzekutuar pasi u detyrua të shtrihej dhe të ngrihej disa herë, sipas HRW
• Ndër fëmijët e vrarë, sipas HRW: Blerina (7 vjeç), Fatime (8 vjeç), Blerim (12 vjeç), Kushtrim (13 vjeç), Lirije (14 vjeç), Besim (16 vjeç), Afete (17 vjeç)
• Gjithsej: 18 gra, 10 fëmijë nën 16 vjeç — të tjerë burra dhe pleq

Sipas Prishtina Insight, në sulm u vranë edhe anëtarë të familjes rome Gashi — Fatime dhe Bajram Gashi, duke përfshirë një djalë të vogël që mbante në krah motrën e tij njëvjeçare. Ky detaj, shpesh i harruar, ilustron shkallën e vrasjes masive: nuk u kursye askush.

Mbijetoi vetëm Besarta Jashari, 11 vjeç, e bija e Hamëzit. Sipas Prishtina Insight, ajo u fsheh pas një arke buke brenda kompoundit dhe u shpëtua kur forcat serbe u larguan. Kushëriri i largët Lion Jashari u shpreh për Prishtina Insight: "Jam i vetmi i gjeneratës sime që mbijetoi."

Varri me buldozer — forensika e mohuar

Sipas HRW, më 10 mars 1998 — tre ditë pas rënies së kompoundit — autoritetet jugosllave hapën me buldozer një varr masiv dhe varrosen 56 kufoma, prej të cilave 10 mbetën të paidentifikuara. Familjet mundën t'i rivarrosin trupat sipas ritit islamik vetëm më 11 mars. Qeveria e Beogradit refuzoi çdo hetim forensik ndërkombëtar: ekipet e specializuara nuk lejoheshin të hynin; asnjë autopsi nuk u krye sipas kërkesave ligjore. Bekim Blakaj, drejtor ekzekutiv i Qendrës për Ligj Humanitar në Kosovë, ka thënë sipas Prishtina Insight se dokumentimi rigoroz "nuk lë asnjë hapësirë për manipulim me viktimat."

Pse nuk u dorëzuan?

Pyetja rikthehet në çdo përkujtim. Konteksti ofron tri shpjegime:

1. Njohja e fatit. Jashari dhe vëllezërit e tij e dinin se dorëzimi nënkuptonte burg, torturë ose zhdukje. Policia serbe kishte "zhdukur" shumë komandantë të UÇK-së pa gjyq.
2. Kanuni dhe nderja fisnore. Jasharit ishin Berisha e Kuqe. Dorëzimi nën presion të armatosur binte ndesh me kodin e nderit të familjes.
3. Pamundësia fizike. Gratë dhe fëmijët ishin të bllokuar brenda; bllokada ishte totale dhe largimi nën zjarr artilerie ishte praktikisht i pamundur.

Impakti i Prekazit — një komb u ngrit

Brenda katër javësh nga 7 marsi, UÇK u rrit nga rreth 5.000 në mbi 20.000 vullnetarë. Diaspora shqiptare (Zvicër, Gjermani, SHBA, Itali) transferoi dhjetëra milionë marka gjermane. Presioni diplomatik ndërkombëtar mbi Millosheviçin u shtua me shpejtësi. NATO ndërhyri gjashtëmbëdhjetë muaj më vonë.

Sipas Prishtina Insight, 60% e shqiptarëve të Kosovës e konsiderojnë Adem Jasharin si heroin më të rëndësishëm modern të kombit — shifër e matur nga sondazhe të pavarura. Memoriali ka pritur mbi 12 milionë vizitorë gjatë dy dekadave. Vjollca Krasniqi, profesoreshë në Universitetin e Prishtinës dhe studiuese e kujtesës publike, ka vërejtur sipas Prishtina Insight se "linjat mes civilëve dhe ushtarëve janë të turbullta në Prekaz" — një vërejtje që e mban temën historikisht të hapur pa e zhvlerësuar sakrifikën.

Në ceremoninë e 25-vjetorit, mars 2023, presidentja Vjosa Osmani deklaroi sipas Anadolu Agency: "Kjo liri dhe ky shtet mbajnë vulën e komandantit legjendë Adem Jashari, familjes së tij, 3.000 dëshmorëve të UÇK-së dhe mijëra ushtarëve që janë ende me ne sot."

Kompleksi i familjes Jashari në Donji Prekaz është ruajtur ashtu siç e lanë forcat serbe — me mure të shpuara nga plumbat, çati të shembura, praga të djegura. Ai nuk është restauruar me qëllim: shkatërrimi vetë është dëshmi. Çdo 5–7 mars, qindra mijëra shqiptarë mblidhen atje — nga Kosova, Shqipëria, Maqedonia e Veriut, diaspora. Prekaz nuk është vetëm vendngjarje. Është sakrament.

Burimet:

• Human Rights Watch — Humanitarian Law Violations in Kosovo (tetor 1998)
• Prishtina Insight — "20 years later, fires still burn in Prekaz" (2018)
• Anadolu Agency — Kosovo commemorates 25th anniversary of Prekaz Massacre (mars 2023)
• Wikipedia (shqip) — Masakra e Prekazit

— Redaksia ZHURMA