Migjeni: zëri i revoltës dhe i të varfërve

Ka poetë që shkruajnë gjatë e thonë pak, dhe ka poetë që jetojnë pak e thonë gjithçka. Millosh Gjergj Nikolla — të cilin bota e njeh me akrostikun e tij, Migjeni — bën pjesë në të dytët. Vdiq njëzet e shtatë vjeç, la pas një vëllim të vetëm vargjesh dhe një grusht novelash, dhe megjithatë e ndau letërsinë shqipe më dysh: atë para tij, që këndonte malet dhe lavdinë, dhe atë pas tij, që mësoi më në fund të shihte mjerimin në sy.

Një djalë i Shkodrës, i shkolluar në gjuhë të huaja

Migjeni lindi më 13 tetor 1911 në Shkodër, në një familje ortodokse me rrënjë dibrane nga ana e të atit, Gjergj Nikollës. Në shtëpinë e tij flitej shqip dhe serbo-kroatisht, dhe — ja paradoksi që e ndjek gjithë jetën — poeti që do t'i jepte gjuhës shqipe një nga zërat e saj më të fuqishëm e mori gjithë arsimimin formal në serbisht: në Shkodër, në Tivar dhe pastaj në seminarin ortodoks të Manastirit (Bitolës). Pikërisht atje, në qytetin ku dyzet vjet më parë ishte mbledhur Kongresi i Manastirit për të vendosur alfabetin e shqipes, i riu Millosh zbuloi një botë tjetër: Dostojevskin, Gogolin, Tolstoin e mbi të gjithë Maksim Gorkin, bashkë me Zolanë, Sinclair-in e Jack London-in. Nga ata mësoi se letërsia mund të mos jetë zbukurim, por padi.

Mësuesi që e pa mjerimin nga afër

Migjeni nuk e nxori revoltën nga librat. E nxori nga klasa. Pasi punoi mësues në fshatin Vrakë afër Shkodrës, më 18 prill 1936 mori drejtimin e shkollës së rrënuar të Pukës, lart në male. Atje pa fëmijë që vinin në mësim këmbëzbathur e të uritur, familje që jetonin me bukë misri dhe sëmundje që e ndërprisnin shkollën me javë të tëra. Ky nuk ishte mjerimi abstrakt i ndonjë teorie sociale të importuar; ishte mjerimi konkret i atij vendi që Rilindja e kishte kënduar si djep heronjsh. Migjeni e deshi atdheun po aq sa Naimi a Fishta — por refuzoi ta gënjente. Prej kësaj erdhi nofka me të cilën hyri në histori: poeti i mjerimit.

«Vargjet e lira»: tridhjetë e pesë poezi që trembën një mbretëri

Më 1936, shtypshkronja Gutenberg në Tiranë nxori vëllimin e tij të hollë «Vargjet e lira» — vetëm tridhjetë e pesë poezi. Censura e mbretërisë së Zogut e ndaloi menjëherë: libri u konfiskua dhe praktikisht nuk qarkulloi. Pushteti e kuptoi atë që kritika do ta thoshte më vonë me fjalë: këto vargje ishin dinamit. Te Poema e mjerimit, te Kanga e rinis, te Të lindet njeriu, Migjeni hodhi tej lyrën e ëmbël të romantizmit dhe foli për prostitucionin, urinë, fenë si afion, padrejtësinë shoqërore — temat që letërsia shqipe deri atëherë i kishte parë me cep të syrit. Vepra e plotë, përfshirë prozën e fortë e ekspresioniste të «Novelave të qytetit të veriut», do të botohej e tëra vetëm më 1944, gjashtë vjet pas vdekjes së autorit, me kujdesin e së motrës Ollga dhe të dijetarit Kostaq Cipo.

Kthesa që ndryshoi rrjedhën

Rëndësia e Migjenit nuk matet vetëm me numrin e poezive. Ai e shkëputi letërsinë shqipe nga romantizmi i mbrojtur dhe e shtyu drejt realizmit kritik — kalimi nga atdheu i ëndërruar te atdheu i parë. Po të vihet pranë bashkëkohësve të tij, dallimi bëhet i dukshëm: ndërsa Gjergj Fishta i ngrinte malësorët në epope dhe brezi i Nolit, Konicës e Koliqit sillte modernitetin perëndimor në esse e prozë, Migjeni zgjodhi rrugën më të vështirë: t'i thoshte kombit të vet të vërtetën e papëlqyer. Nuk ishte mohim i dashurisë për atdheun, por forma më e lartë e saj — ajo që Faik Konica e quante guximin për ta dashur Shqipërinë ashtu siç është, jo ashtu siç do të donim të ishte.

Vdekja e hershme dhe jeta e gjatë e veprës

Tuberkulozi, kjo sëmundje e të varfërve që Migjeni e kishte përshkruar, e gjeti vetë poetin. Më 1935, njëzet e katër vjeç, u nis drejt Athinës për kurim; më vonë vajti në Itali, ku e motra Olga studionte. Vdiq më 26 gusht 1938 në spitalin valdez të Torre Pellices, pranë Torinos. Ishte vetëm njëzet e shtatë vjeç. Pak poetë kanë lënë trashëgimi kaq të madhe me kaq pak faqe.

Ndikimi i tij u ndje gjatë gjithë shekullit. Brezat që erdhën — nga poetët e letërsisë nën diktaturë deri te zërat e letërsisë së Kosovës — e morën Migjenin si pikë nisjeje, ndonjëherë duke e keqpërdorur regjimi komunist si pararendës të vetin, ndonjëherë duke e lexuar siç meritonte: si një ndërgjegje të lirë që nuk i përkiste asnjë partie. Migjeni nuk shkroi për pushtetin; shkroi kundër heshtjes. Dhe pikërisht ngaqë nuk ka asnjë jehonë slogani në vargun e tij, ai mbetet i gjallë atje ku propaganda ka vdekur prej kohësh.

Sot, kur lexojmë «Vargjet e lira», nuk ndeshim një dokument të vjetruar të një Shqipërie të varfër. Ndeshim një ndërgjegje që refuzoi të mashtronte veten — dhe që na kujton se dashuria më e thellë për një popull nis me kurajën për ta parë në sy.

Burimet:

• Robert Elsie, History of Albanian Literature dhe albanianliterature.net — biografia dhe analiza e veprës së Migjenit.
• Robert Elsie (red.), An Elusive Eagle Soars: Anthology of Modern Albanian Poetry (London, 1993).
• Encyclopædia Britannica — zëri "Albanian literature" / Migjeni.
• Migjeni, Vargjet e lira & Novelat e qytetit të veriut (botimi i plotë, 1944 e tutje).

— Redaksia ZHURMA